Βασισμένο στην αρχή “σκέψου παγκόσμια – δράσε τοπικά”, το IT’S TIME TO OPEN THE BLACK BOXES! είναι ένα διαρκές, συμμετοχικό καλλιτεχνικό έργο που ξεκίνησε η Ελληνίδα καλλιτέχνιδα Δανάη Στράτου, το οποίο προσκαλεί ανθρώπους σε όλο τον κόσμο να στείλουν Μία Λέξη διαδικτυακά.


Υποβάλετε τη Μία Λέξη που εκφράζει καλύτερα αυτό που σήμερα:


• Σας απειλεί περισσότερο
• Θέλετε να διασώσετε


Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΝΟΙΧΤΗ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

ΚΑΤΑΛΗΚΤΙΚΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 22/02/2023
ΑΝΟΙΓΜΑ ΤΩΝ ΜΑΥΡΩΝ ΚΟΥΤΙΩΝ: ΣΥΝΤΟΜΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ!

Σαν να μην έφταναν η πανδημική κρίση, η κλιματική έκτακτη ανάγκη, οι περιφερειακοί πόλεμοι και οι αναγκαστικές μεταναστεύσεις, οι ανταγωνισμοί των μεγάλων δυνάμεων παίρνουν την πιο οξεία μορφή, αποσπώντας την ανθρωπότητα από την αντιμετώπιση των πιο πιεστικών προκλήσεών της και θέτοντάς την σε κίνδυνο ακόμη και πυρηνικής κλιμάκωσης. Ο λυσσαλέος εθνικισμός εξομαλύνεται, ολόκληροι πληθυσμοί και πολιτισμοί «ακυρώνονται», η ελευθερία του λόγου και το δικαίωμα στην πληροφόρηση περιορίζονται ακόμη περισσότερο, η οικονομική ζωή γίνεται οδυνηρά αβέβαιη για τους πολλούς, νέα εμπόδια υψώνονται, εκατομμύρια πρόσφυγες βρίσκονται και πάλι σε φυγή.

Το έργο υποστηρίζεται από το mέta (Κέντρο Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού), το DiEM25 και την Progressive International.

ο αναγνώστης

του Σπύρου Κακουριώτη

Με δύο σημαντικές μελέτες, αντιπροσωπευτικές των κεντρικών προσανατολισμών του, το Κέντρο Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού (mέta) εγκαινίασε τη συνεργασία του με τις εκδόσεις Τόπος, παρουσιάζοντας την ομώνυμη εκδοτική σειρά, που φιλοδοξεί να εμπλουτίσει τη σύγχρονη ριζοσπαστική σκέψη, διερευνώντας κρίσιμες πτυχές του καπιταλιστικού παρόντος αλλά και τα ενδεχόμενα που διανοίγονται ενόψει ενός μετακαπιταλιστικού μέλλοντος.

Αυτόν τον διπλό προσανατολισμό υπηρετούν τα πρώτα δείγματα της νέας εκδοτικής σειράς: Στραμμένη στο δυσοίωνο παρόν, η μελέτη του οικονομολόγου Guy Standing, Το πρεκαριάτο, εξετάζει τη νέα «επικίνδυνη τάξη» που διαμορφώνει η κυριαρχία του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, αυτή των εργαζόμενων σε θέσεις που χαρακτηρίζονται από τρομακτική επισφάλεια και μηδενική προοπτική, οδηγώντας σε συνολική κοινωνική αστάθεια, με τη στοχοποίηση των μεταναστών ή άλλων ευάλωτων ομάδων και την ενίσχυση του ακροδεξιού εξτρεμισμού. Παράλληλα, ο συγγραφέας επιχειρεί να σκιαγραφήσει μια νέα πολιτική, η οποία να θέτει τους φόβους και τις προσδοκίες του πρεκαριάτου στο επίκεντρο μιας προοδευτικής στρατηγικής αναδιανομής και διασφάλισης του εισοδήματος. Στον επικαιροποιημένο πρόλογό του, ο Γκάι Στάντινγκ αναλύει τις πολιτικές εξελίξεις που μεσολάβησαν από την πρώτη έκδοση του βιβλίου, ιδιαίτερα εκείνες που σχετίζονται με την πανδημία του Covid-19 και τις επιπτώσεις τους στο πρεκαριάτο. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο κοινόχρηστος, σήμερα, όρος «πρεκαριάτο» καθιερώθηκε στον δημόσιο διάλογο από αυτό ακριβώς το βιβλίο, που σήμερα μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά.

Το δεύτερο βιβλίο της σειράς, η μελέτη του αμερικανού διανοούμενου Michael AlbertΧωρίς αφεντικά, είναι στραμμένη προς τις δυνατότητες ενός μετακαπιταλιστικού μέλλοντος, προτείνοντας τη σύλληψη και την οργάνωση μιας νέας, συμμετοχικής οικονομίας, που θα βασίζεται στην αυτοδιαχείριση, την ισότητα, την αλληλεγγύη, την ποικιλομορφία και τη βιωσιμότητα. Επικεντρωμένη στην έννοια των (παραγωγικών) Κοινών, η οραματική πρόταση του Μάικλ Άλμπερτ περιλαμβάνει την άσκηση της αυτοδιαχείρισης από όλους όσοι εργάζονται, ένα εισόδημα ανάλογο με τον χρόνο και τη σκληρότητα της εργασίας, σε θέσεις με κοινωνική αξία, που παρέχουν σε όλους τους οικονομικούς δρώντες συγκρίσιμα μέσα και τη διάθεση να συμμετέχουν στις αποφάσεις που τους επηρεάζουν. Στη «νέα οικονομία για έναν καλύτερο κόσμο» που οραματίζεται ο Άλμπερτ σημαντικό ρόλο καλείται να διαδραματίσει η διαδικασία συμμετοχικού προγραμματισμού, στην οποία «η φροντίδα και η αλληλεγγύη είναι το νόμισμα της συλλογικής και ατομικής επιτυχίας».

Ας σημειωθεί ότι ο σχεδιασμός των βιβλίων της σειράς και των εξωφύλλων τους φέρει τη διακριτή σφραγίδα του σπουδαίου γραφίστα Δημήτρη Αρβανίτη.

Το  mέta και η έννοια του «μετακαπιταλισμού»

«Ζούμε σε πολιτικά έσχατους καιρούς» τονίζει το σημείωμα της έκδοσης που προτάσσεται και στα δύο βιβλία. Θεωρώντας ότι η ύστερη νεωτερικότητα πλησιάζει στην ολοκλήρωσή της και ότι η εποχή μας, η εποχή του καπιταλισμού που γνωρίσαμε, φτάνει ή έχει ήδη φτάσει στο τέλος της· ότι τα στοιχεία που την χαρακτηρίζουν (από τη χρηματοπιστωτικοποίηση μέχρι καινοφανείς τύπους αυτοματισμού ή τεχνητής νοημοσύνης) σκιαγραφούν ένα σύστημα που δεν μπορεί πλέον να ονομαστεί καπιταλισμός· για να χαρακτηρίσουν αυτή την εποχή οι ακαδημαϊκοί υπεύθυνοι του mέta χρησιμοποιούν τον περιγραφικό όρο «μετακαπιταλισμός», έναν όρο αξιολογικά ουδέτερο, καθώς μπορεί να αποδειχθεί εξίσου δυστοπικός ή ουτοπικός.

Το mέta, το Κέντρο Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού, που ιδρύθηκε το 2020 ως διεθνής ερευνητικός και πολιτιστικός οργανισμός, συνδέεται με το κόμμα ΜΕΡΑ25, το ευρωπαϊκό κίνημα DiEM25 και την Προοδευτική Διεθνή (εκπρόσωποι των οποίων συμμετέχουν στο διοικητικό του συμβούλιο). Με τον τρόπο αυτό, δίνει «συνέχεια και θεσμική μορφή σε μια συνεχή προσπάθεια για διάδραση μεταξύ τέχνης και πολιτικής», όπως τόνισε η πρόεδρός του, εικαστικός Δανάη Στράτου. Παρουσιάζοντας τη νέα εκδοτική σειρά, χαρακτήρισε τον «εγκλωβισμό της θεωρητικής αναζήτησης στο ακαδημαϊκό πεδίο, χωρίς εμπλοκή με τα κοινωνικά υποκείμενα, ένα από τα συμπτώματα της κρίσης μας, με το οποίο οφείλουμε να αναμετρηθούμε επειγόντως», ενώ σημείωσε πως στόχος του εκδοτικού προγράμματος του mέta είναι «βιβλία που θα αφήσουν αποτύπωμα στον χώρο των ιδεών, θα προσεγγίσουν ένα ευρύτερο κοινό και θα καλύψουν υπαρκτά κενά», συμβάλλοντας στην αναζωπύρωση της στρατηγικής συζήτησης στην Αριστερά.

Από τη μεριά του, ο ερευνητικός διευθυντής του mέta, δρ Σωτήρης Μητραλέξης, επισήμανε ότι η νέα εκδοτική σειρά περιλαμβάνει «βιβλία που έλειπαν και που θα συνεχίσουν να είναι σημαντικά και να αποτελούν τμήμα ενός διαλόγου, τόσο υψηλού θεωρητικού όσο και ευρύτερου», ενώ ο Βαγγέλης Γεωργακάκης, των Εκδόσεων Τόπος, υπογράμμισε την «σταθερή προσπάθεια να παρουσιάσουμε στο κοινό διανοητές της σύγχρονης ριζοσπαστικής σκέψης και να ενισχύσουμε τον διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικά ρεύματα της προοδευτικής διανόησης, που τα ενώνει η θέληση για μια ουσιαστική αλλαγή της υπάρχουσας κατάστασης».

Το μελλοντικό εκδοτικό πρόγραμμα

Η εκδοτική σειρά του mέta και των εκδόσεων Τόπος θα εμπλουτιστεί και με μελέτες για ελληνικά θέματα, με πρώτο τον συλλογικό τόμο, σε επιμέλεια Κώστα ΡάπτηΕκλογές 1981: Αποτιμώντας ένα κρίσιμο ορόσημο της μεταπολιτευτικής ιστορίας. Ο τόμος επιχειρεί να διερευνήσει μία από τις πλέον μεταιχμιακές στιγμές του κύκλου της μεταπολίτευσης, αυτήν της ανόδου ενός σοσιαλιστικού κόμματος στην εξουσία, μέσα από τα κείμενα των Βασίλη Ασημακόπουλου, Σίσσυς Βελισσαρίου, Γιάννη Μαυρή και Χρύσανθου Τάσση.

Το αμέσως επόμενο εγχείρημα, στους πρώτους μήνες της νέας χρονιάς, θα αφορά έναν πολύ μεγαλύτερο κύκλο που κλείνει, αυτόν του μεταπολεμικού κόσμου: πρόκειται για τη μελέτη του ερευνητικού συνεργάτη του mέta Δημήτρη Β. ΠεπόνηΤο τέλος της Μεγάλης Παρέκκλισης: Από τον πόλεμο της Ουκρανίας και την κρίση της πανδημίας στη διαμόρφωση της νέας πλανητικής τάξης.

Αργότερα μέσα στη χρονιά, η εκδοτική σειρά του Κέντρου Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού θα εμπλουτιστεί με ένα ακόμη βιβλίο, που αποτυπώνει τον κεντρικό προβληματισμό του mέta σχετικά με το κλείσιμο του ιστορικού κύκλου του καπιταλισμού: Πρόκειται για τον συλλογικό τόμο, σε επιμέλεια Σωτήρη Μητραλέξη – Στέφανου Ρέππα, Μετακαπιταλιστική συμμετοχική οικονομία και κοινωνία: Αρθρώνοντας μια εκδοχή μη δυστοπικού μετακαπιταλισμού, στον οποίο συμμετέχουν με κείμενά τους οι Michael Albert, Savvina Chowdhury, Robin Hahnel και Stephen R. Shalom.

Τέλος, στον προγραμματισμό της σειράς για το 2023 βρίσκονται η μονογραφία της μελετήτριας της Χάνα Άρεντ, Lyndsey Stonebridge, Placeless People: Writings, Rights, and Refugees, σχετικά με τους πρόσφυγες, και του Guy Standing, The Blue Commons: Rescuing the Economy of the Sea, σχετικά με την έννοια των «κοινών» στον χώρο της θάλασσας, η ακραία εμπορευματοποίηση της οποίας κινδυνεύει να την οδηγήσει σε απονέκρωση.

info

Michael Albert
Χωρίς αφεντικά

Μια νέα οικονομία για έναν καλύτερο κόσμο

Μτφρ.: Διονύσης Σκληρής

Τόπος / mέta

σελ. 256

https://metacpc.org/nobossestopos/

Guy Standing

Τo πρεκαριάτο
Η νέα Επικίνδυνη Τάξη

Μτφρ.: Μαρίνα Τουλγαρίδου

Τόπος / mέta

σελ. 368

https://metacpc.org/toposprecariat/

Μιλήσαμε αρκετά για αυτό που φεύγει, που τελειώνει, που παρακμάζει: τον καπιταλισμό. Ώρα να μιλήσουμε για αυτό που θέλουμε να έρθει, να ξεκινήσει: την συμμετοχική οικονομία.

Με τα λόγια σαν αυτά υπογράμμισαν τη σημασία του βιβλίου του Michael Albert “Χωρίς Αφεντικά” οι ομιλητές στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 10 Δεκεμβρίου στο καφεβιβλιοπωλείο Red ‘n’ Noir για την παρουσίαση της ελληνικής μετάφρασης του σημαντικού αυτού έργου, στο πλαίσιο της εκδοτικής σειράς του mέta | Κέντρου Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού στις Εκδόσεις Τόπος.

Ο Michael Albert, συνιδρυτής του ZΝet και εμβληματική φυσιογνωμία του αμερικανικού ριζοσπαστισμού, στο βιβλίο του αυτό το οποίο μεταφράσθηκε στα ελληνικά σχεδόν ταυτόχρονα με την εμφάνιση του πρωτοτύπου, προχωρά (με οραματική τόλμη, αλλά και “αγγλοσαξονική” αναλυτικότητα και απλότητα ύφους) σε μια διεξοδική χαρτογράφηση μιας οικονομίας και κοινωνίας, χωρίς ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, αλλά και χωρίς κεντρικό άνωθεν σχεδιασμό. Δίνει έτσι πολύτιμη ώθηση στην στρατηγική συζήτηση, που τόσο μοιάζει να έχει υποχωρήσει τελευταία, για μια χειραφετησιακή εναλλακτική στον καπιταλισμό.

Η Κλεονίκη Αλεξοπούλου, διδάσκουσα στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο ανέφερε χαρακτηριστικά στην ομιλία της ότι το εγχείρημα της συνεργατικής οικονομίας έχει μεγάλο παρελθόν, αναγόμενο από τις μεσαιωνικές συντεχνίες μέχρι τη διεκδίκηση των “κοινών” στις μέρες μας, αλλά και περιβάλλεται από πολυάριθμα κρίσιμα ερωτήματα για την βιωσιμότητα τέτοιων εγχειρημάτων σε μεγάλη κλίμακα, την αλληλεπίδραση με το εξωτερικό περιβάλλον τους και τον “σιδερένιο νόμο της ολιγαρχίας” κατά Michels, δηλ. την μονίμως ενεδρεύουσα ανάδυση μιας νέας ελίτ διαχειριστών. Σε κάθε περίπτωση, το βιβλίο αναδεικνύει ξεκάθαρα ότι δεν υπάρχουν αμιγώς τεχνοκρατικά ερωτήματα, αλλά πολιτικά.

Όπως επεσήμανε ο έτερος των ομιλητών Κωνσταντίνος Πουλής, δημοσιογράφος στο The Press Project, “από τους αρχαίους θρύλους για τη Χώρα του Χρυσού μέχρι τον Τόμας Μορ, ο οραματισμός για μια ουτοπική κοινωνία περιγραφόταν με κάθε δυνατή λεπτομέρεια. Η ουτοπία ήταν δίκοπο μαχαίρι, όμως, ακριβώς διότι κινούνταν μεταξύ προγράμματος αλλαγής και ευσεβούς πόθου. Το “Χωρίς Αφεντικά” αποτελεί ένα εγχείρημα πρακτικής απάντησης στο πώς θα ήταν ένας κόσμος που δεν θα έμοιαζε αμετακίνητος, αλλά θα πραγμάτωνε εδώ και τώρα ένα όραμα και κοινωνικής δικαιοσύνης”.

Ο μεταφραστής του βιβλίου Διονύσης Σκλήρης, διδάσκων στο ΕΑΠ, τόνισε ότι το “Χωρίς Αφεντικά αποτελεί μια υποδειγματική ανάλυση του τι μπορεί να σημαίνει σήμερα η συμβουλιακή αυτοδιαχείριση και η συνεργατική διαβούλευση. Στρέφεται τόσο ενάντια στα αφεντικά, όπως τα ξέρουμε στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, όσο και σε οποιαδήποτε αφεντικά μπορεί να προκύψουν από έναν κεντρικά σχεδιαζόμενο σοσιαλισμό από τα πάνω. O Michael Albert προτιμά μάλιστα να μιλά για “συντονιστές”, δηλαδή για μια τάξη διευθυντών. Το πρόβλημα με οποιαδήποτε παρόμοια τάξη είναι ότι η εργασία της είναι ενδυναμωτική και για αυτό μπορεί να καταστεί μια αυτοαναπαραγόμενη τάξη. Για τον λόγο αυτό, το ζήτημα είναι η ισότητα ως προς τον ενδυναμωτικό χαρακτήρα της εργασίας και αυτό επιτυγχάνεται με ένα δίκαιο, σχεδόν ποσοτικοποιημένο μοίρασμα του χρόνου και του επίμοχθου χαρακτήρα της εργασίας. Με τον συνδυασμό απλού ύφους και διεξοδικής διαπραγμάτευσης των ζητημάτων που θα ανακύψουν, το βιβλίο αποτελεί μια ιδανική απάντηση σε οποιονδήποτε αμφιβάλλει για το εφικτό των αντιπροτάσεων των αριστερών οραμάτων και θέτει το πιεστικό ερώτημα “εσύ, δηλαδή, τι προτείνεις;””

Η συζήτηση, την οποία συντόνισε ο Σωτήρης Μητραλέξης, ερευνητικός διευθυντής του mέta, κατέδειξε το ζωηρό ενδιαφέρον του κοινού, ενώ ιδιαίτερα συγκινητική υπήρξε η παρέμβαση του Γιάννη Μάγγου, πατέρα του αδικοχαμένου Βασίλειου Μάγγου.

Ο Ιάννης Ξενάκης στο χώρο της αποσυναρμολόγησης του Diatope, μπροστά από το Beaubourg (Παρίσι, 1979). © Bruno Rastoin. Centre Iannis Xenakis.

LIFO | Μάκης Σολωμός

“Γάλλος συνθέτης (αρχιτέκτονας και πολυκλαδικός καλλιτέχνης), που γεννήθηκε στη Ρουμανία με Ελληνική καταγωγή”. Να πως παρουσιάζεται ενίοτε ο Ιάννης Ξενάκης, του οποίου γιορτάζουμε φέτος τα 100 χρόνια (αν και ίσως γεννήθηκε το 1921 κι όχι το 1922). Κι είναι αλήθεια ότι του είχε αφαιρεθεί η Ελληνική υπηκοότητα. Κι είναι επίσης αλήθεια ότι η μουσική του σπάνια παίζεται στην Ελλάδα – μόλις άρχισε δειλά να παίζεται η μουσική του δωματίου [1], αλλά τα έργα του για μεγάλα σύνολα (οι Μεταστάσεις, τα Πιθοπρακτά ή το Jonchaies για ορχήστρα, οι Νύχτες για φωνητικό σύνολο, κτλ.), όπως και τα μεγάλα του ηλεκτρονικά έργα (Ο Μύθος του Ηρώς) περιμένουν ακόμα ίσως και την Ελληνική τους πρεμιέρα. Κι όμως, αν κάποιος ανήκει στην πρόσφατη Ελληνική ιστορία, είναι ο Ιάννης (ή Ιάνης ή Γιάννης) Ξενάκης, μάλιστα στο πιο τραγικό της σκέλος, από την Αντίσταση ως τη Δικτατορία των συνταγματαρχών.

Ο Ξενάκης γεννήθηκε στην Βραΐλα της Ρουμανίας σε μια ελληνική οικογένεια εύπορων εμπόρων. Το 1932, ο πατέρας του (η μητέρα του είχε πεθάνει όταν ήταν πέντε χρονών) τον στέλνει, μαζί με τα δυο του αδέλφια (τον Κοσμά, που θα γίνει αρχιτέκτονας και εικαστικός καλλιτέχνης και τον Ιάσων, που θα γίνει ο φιλόσοφος της αυτοκτονίας) στην Αναργύρειος και Κοργιαλένειος Σχολή Σπετσών, όπου, μας λέει ο ίδιος, ένιωθε ξένος μεταξύ άλλων λόγω της πολίτικης του προφοράς που είχε κληρονομήσει από τους γονείς του [2]. Το 1938 έρχεται στην Αθήνα και ετοιμάζει, στο Πρακτικό Λύκειο, τις εξετάσεις πολιτικού μηχανικού στο Πολυτεχνείο, μια περίοδο κατά την οποία, τις Κυριακές, πηγαίνει μόνος του μακριές βόλτες με το ποδήλατο στα περίχωρα της Αθήνας, για να απολαύσει τη φύση ή για να επισκεφτεί τον Μαραθώνα. Παράλληλα παρακολουθεί μαθήματα με τον Έλληνα συνθέτη από τη Γεωργία Αριστοτέλη Κουντούροφ.

Πετυχαίνει τις εξετάσεις τον Οκτώβρη του 1940, αλλά το Πολυτεχνείο κλείνει λόγω του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Με την Κατοχή, αρχίζει την έντονη πολιτική του δράση που θα τον χαρακτηρίσει ως τη φυγή του από την Ελλάδα. Να πως ο ίδιος διηγείται την ένταξη του στην Αντίσταση:

“Μαζί με άλλους φοιτητές σαν εμένα, μπήκα αρχικά στο εθνικιστικό κίνημα, κάνοντας πορείες διαμαρτυρίας εναντίον των κατακτητών. Οργανώναμε συναντήσεις και συλλαλητήρια – αυτό ήταν όλο. Η κίνηση αυτή ήταν ένα μάλλον επιπόλαιο είδος αντίστασης. Οι άνθρωποι της Αριστεράς, υπό τη καθοδήγηση του Κομμουνιστικού Κόμματος, που τότε δεν αριθμούσε πολλά μέλη, πολεμούσαν για πιο ρεαλιστικούς στόχους. Απαιτούσαν καθημερινό συσσίτιο ψωμιού και λαδιού και διαμαρτύρονταν κατά της επιστράτευσης Ελλήνων εργατών και της αποστολής τους σε εργοστάσια της Γερμανίας. Οργάνωναν τεράστιες διαδηλώσεις, με συμμετοχή εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων. Μόνο εμείς σε όλη την Ευρώπη είχαμε διαδηλώσεις τέτοιου είδους. Αυτή η εμπειρία έμελλε να παίξει μεγάλο ρόλο στη μουσική μου. Η ρεαλιστική και αποφασιστική πολιτική που είχε υιοθετήσει το Κομμουνιστικό Κόμμα με έπεισε, και προσχώρησα. Εν τω μεταξύ, οι ευέλπιδες της στρατιωτικής ακαδημίας, που ανήκε στη δεξιά παράταξη, είχαν έρθει στο Πολυτεχνείο, κι έτσι ο εχθρός ήταν εντός των τειχών του ιδρύματος. Αργότερα, πολλοί από αυτούς απέκτησαν διασυνδέσεις με τα Ες-Ες” [3].

Ιάννης Ξενάκης. Μια χαμένη ευκαιρία για την Ελλάδα.
 Διαδήλωση στην Αθήνα κατά των Ναζί. Ο Ιάννης Ξενάκης βρίσκεται αριστερά, στην πρώτη γραμμή. © Αρχείο οικογένειας Ι.Ξ.

Θε ενταχτεί στο ΕΑΜ νέων, στο ΚΚΕ και στην ΕΠΟΝ. “Ήμουν στην οργάνωση του Πολυτεχνείου μαζί με τον Κώστα Φιλίνη, τον Γρηγόρη Φαράκο. Και αναμείχθηκα σε όλους τους αγώνες, έγινα μέλος της Πανσπουδαστικής Επιτροπής, γραμματέας της ΕΠΟΝ Πολυτεχνείου το 1943-44” [4], μας λέει. Παίζει σημαντικό ρόλο στην επιτροπή συσσιτίου. Ο φάκελος της αστυνομίας που μόλις βγήκε στη δημοσιότητα [5], ξεκινάει ακριβώς στις 6 Ιουλίου 1942, όπου ο Ξενάκης και οι συμμαθητές του εισέβαλαν στο υπουργείο Οικονομικών για να διαμαρτυρηθούν για τη σχεδιαζόμενη περικοπή των συσσιτίων. Στο φάκελο διαβάζουμε: “Τους απηγγέλθη κατηγορία “Αντίσταση μετ’απειλών””. Όσον αφορά τις μεγάλες διαδηλώσεις κατά της καταναγκαστικής εργασίας που ανέφερε πριν ο Ξενάκης, μας λέει: “ήμουνα πάντα μπροστά μπροστά” [6]. Το επιβεβαιώνει η φωτογραφία που έχουμε από τη μεγάλη διαδήλωση της 25 Μαρτίου 1942, όπου βλέπουμε τον Ξενάκη στη πρώτη σειρά. Είναι πλέον γνωστό ότι οι ηχητικές και ανθρώπινες εμπειρίες αυτών των τεράστιων διαδηλώσεων υπήρξαν το έναυσμα του Ξενάκη για την μεγάλη καινοτομία που έφερε στη μουσική με τη χρήση ηχητικών μαζών από τις Μεταστάσεις (1953-54) κι έπειτα. Μας λέει:

“Οι Μεταστάσεις, έργο με το οποίο αρχίζει η ζωή μου ως συνθέτη, ήταν μια έμπνευση που δεν προερχόταν από τη μουσική, αλλά πιο πολύ από τις εντυπώσεις που είχα αποκτήσει στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής στην Ελλάδα. Οι Γερμανοί είχαν προσπαθήσει να πάρουν Έλληνες εργάτες στο Τρίτο Ράιχ – οπότε, εμείς, οργανώναμε τεράστιες διαδηλώσεις διαμαρτυρίας και μπορέσαμε να το αποτρέψουμε. Άκουγα τον ήχο του πλήθους, καθώς προχωρούσε προς το κέντρο της Αθήνας, τις κραυγές με τα συνθήματα και μετά, όταν πια έφτασαν μπροστά στα τανκς των Ναζί, τους διάσπαρτους πυροβολισμούς των αυτόματων, το χάος. Ποτέ δε θα ξεχάσω τον σταθερό, ρυθμικό θόρυβο εκατό χιλιάδων ανθρώπων να μετασχηματίζεται σε ένα είδος φανταστικής αταξίας… Δε θα μπορούσα ποτέ να φανταστώ ότι μια μέρα όλα αυτά θα έβγαιναν ξανά στην επιφάνεια και θα γίνονταν μουσική: οι Μεταστάσεις” [7].

Στα Δεκεμβριανά, ο Ξενάκης πήρε τα όπλα και συμμετείχε στον περίφημο Λόχο σπουδαστών του ΕΛΑΣ που θα μετονομαστεί λόχος Λόρδος Μπάϋρον και που μάχεται στη περιοχή της Αθήνας Εξάρχεια-Νεάπολη, μέσα σε πολυκατοικίες. Ο Ξενάκης θα γίνει ομαδάρχης στο λόχο. Οι Έλληνες αντάρτες έχουν παλιά όπλα, ενώ οι Βρετανοί έχουν πλήρες εξοπλισμό όπως και τανκς Sherman, η μάχη είναι πολύ άνιση. Τη 1η Γενάρη 1945, λίγες μέρες πριν την τελική αποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα, ο Ξενάκης θα τραυματιστεί σοβαρά. Να η διήγησή του:

“Ήταν  1η Ιανουαρίου 1945 που τραυματίστηκα. Παραλίγο να μείνω […] Ήρθε μια διαταγή. Δεν συμφωνούσα καθόλου, αλλά επειδή υπήρχε κομματική πειθαρχία, υπάκουσα. Ήταν η τελευταία φορά που υπάκουσα σε μια διαταγή. Μου ζήτησαν να πάω να καταλάβω ένα τετράγωνο. Ήμουν σίγουρος ότι δεν άξιζε τον κόπο, ότι ήταν μια τελείως ανόητη, απελπιστική υπόθεση, γιατί γνωρίζαμε ήδη, δεδομένης της θέσης του εχθρού και της γενικότερης κατάστασης του μετώπου στην Αθήνα, ότι το παιχνίδι είχε τελειώσει. […] Είχα βάλει όλους τους άντρες μου όπου χρειαζόταν. Ήρθαν οι Άγγλοι με τανκς, άρχισαν να πυροβολούν και εκεί τραυματίστηκα. Δίπλα μου ήταν ένας νεαρός άνδρας και μια νεαρή γυναίκα, αυτουνού το κεφάλι του είχε χαθεί, η νεαρή γυναίκα ήταν νεκρή. Εγώ, δεν ένιωθα τίποτα εκτός από ένα τεράστιο αντικείμενο φυτεμένο στο πρόσωπο: ένα θραύσμα από όλμο στο μάτι και το μάγουλο” [8].

Ο Ξενάκης θα σωθεί ως δια μαγείας:

“Με μια λευκή σημαία, περνάγαμε τις γραμμές κι έτσι μεταφέρθηκα [στη κλινική Σμπαρούνη]. Είπαν αμέσως ότι δεν άξιζε να με φροντίσουν, ότι θα πέθαινα σε λίγες ώρες. Μου δώσαν απλώς μορφίνη για να ηρεμήσει ο πόνος. Ένα νεαρό κορίτσι με κρατούσε από το χέρι και μου μιλούσε. Νόμιζα ότι του απαντούσα. Δεν μπορούσα να απαντήσω, ο ουρανίσκος μου είχε τρυπηθεί και το σαγόνι μου είχε φύγει. […] Τη νύχτα, τα στρατεύματά μας υποχώρησαν και την επόμενη μέρα έπεσα στα χέρια των Άγγλων που με άφησαν στη μέση ενός σωρού νεκρών για ώρες. Ο πατέρας μου, που με έψαχνε παντού, έφτασε μπροστά σε αυτό το σωρό τραυματίες και νεκρούς. Είδε το ένα μου πόδι να κινείται, αναγνώρισε το τένις μου και με μετέφερε σε κεντρικό νοσοκομείο της Αθήνας όπου έμεινα για περισσότερους από τρεις μήνες και όπου μου έκαναν πολλές επεμβάσεις” [9].

Όταν βγει από το νοσοκομείο, θα συνεχίσει τις σπουδές στο Πολυτεχνείο και θα αποκτήσει το δίπλωμα τον Ιούλη του 1947. Συνεχίζει και τη πολιτική δράση. Στο φάκελο της αστυνομίας βλέπουμε ότι τον πιάνουν τον Ιούλη 1946. Τον καλούν για στράτευση τον Ιούλη του 1947. Εκεί μαθαίνει τι τον περιμένει, δηλαδή η Μακρόνησος και τα βασανιστήρια. Επωφελείται από μια 24ωρη άδεια για οικογενειακούς λόγους για να το σκάσει, και μπαίνει στην παρανομία. Τελικά θα καταφέρει να αποδράσει από την Ελλάδα και να φτάσει στη Γαλλία τον Νοέμβρη του 1947. Θα καταδικαστεί ερήμην σε θάνατο για “πολιτική τρομοκρατία”, ποινή η οποία θα μετατραπεί αργότερα σε “δεκαετή κάθειρξη επί λιποταξία” και θα του αφαιρεθεί η ελληνική υπηκοότητα.

Ας διαβάσουμε ένα εκτενές απόσπασμα από μια ελληνική συνέντευξη του στο περιοδικό Θούριος το 1975, όπου διηγείται την απόδραση του από το στρατό, και την απόφασή του να αφοσιωθεί στη μουσική:

“Έφυγα από την Ελλάδα το 1947. Λιποτάκτης από το στρατό, από το Χαϊδάρι. Ήταν η εποχή που άρχιζαν οι εκτοπισμοί στη Μακρόνησο και η κομματική γραμμή, θυμάμαι, ήταν “ανοιχτή”. Δηλαδή όποιος ήθελε μπορούσε να πάει στο βουνό να βρει τον Μάρκο, όποιος ήθελε μπορούσε να μείνει στα αστικά κέντρα για παράνομο αγώνα, άλλοι μπορούσαν, αν ήθελαν, να πάνε στο στρατό. Καθώς ήμουν τραυματισμένος, σκέφτηκα πως αν πήγαινα στο στρατό θα έβγαινα βοηθητικός κι έτσι θα μπορούσα ίσως να ξεφύγω. Το έσκασα και καταδικάστηκα σε θάνατο.

Την απόφαση να φύγω, ωστόσο, την είχα πάρει από παλιότερα. Λίγο πριν από την Απελευθέρωση, το 1943, είχα συζητήσει με φίλους μου, τον Νικία τον Σταυρουλάκη – τον έλεγαν “αμίλητο” γιατί όποτε τον έπιαναν και τον βασάνιζαν δεν έλεγε ποτέ λέξη -, τον Λεωνίδα τον Κύρκο και άλλους· τους ανακοίνωσα ότι είχα αποφασίσει να σταματήσω την πολιτική δράση διότι, ουσιαστικά, ήμουν μουσικός· ήθελα να συνεχίσω τη μουσική, που την είχα αφήσει, και για μένα δεν υπήρχε άλλη λύση. Δεν ήξερα το είδος της μουσικής που επρόκειτο να κάνω, ήθελα απλώς να ζω με τη μουσική, κάνοντας μουσική, μελετώντας συνεχώς, όχι μόνο ακούγοντας. Το σημαντικό ήταν πως είχα αποφασίσει ότι για να υπάρξω ως άτομο έπρεπε να κάνω μουσική. Αλλιώς δεν θα ήμουν τίποτε. Ήταν ένα πραγματικό πάθος, εσωτερικό, που σιγά σιγά έβγαινε στην επιφάνεια, δεν ήταν κάτι δεδομένο εξαρχής. Οι φίλοι με κατάλαβαν” [10].

Να και μερικά λόγια του Ξενάκη ως προς τα λάθη της ηγεσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος:

“Το Ελληνικό Κομμουνιστικό Κόμμα δεν είχε ειδοποιηθεί [για τις συμφωνίες μεταξύ Staline και Churchill] και ως εκ τούτου συνέχιζε να ελπίζει σε βοήθεια από τους Ρώσους. Ήταν μια πραγματική προδοσία και μια ολόκληρη γενιά, με τις ελπίδες της για ελευθερία και κοινωνική πρόοδο, καταστράφηκε ολοσχερώς” [11].

“Θα μπορούσαμε, θα έπρεπε να τους είχαμε σπρώξει [τους Βρετανούς] αμέσως στη θάλασσα. Καθόλου, τους καλωσορίσαμε, τους δεχθήκαμε ως Σύμμαχους και μετά, όταν εγκαταστάθηκαν, ζήτησαν την κατάθεση των όπλων. Και εκεί, θα μπορούσαμε ακόμα να τους διώξουμε, γιατί δεν ήταν

πολλοί […] Υπήρχε αναμονή, έλλειψη απόφασης, έλλειψη στρατηγικής […] και τελικά μετά τη θλιβερή ιστορία του Δεκεμβρίου 1944 […] όλο το κίνημα έχασε, στρατιωτικά και πολιτικά” [12].

Στη Γαλλία, ο Ξενάκης ξεκινάει νέα ζωή. Χάρη σε συντρόφους κομμουνιστές, θα βρει αμέσως δουλειά στο ατελιέ του Le Corbusier, όπου θα δουλέψει ως πολιτικός μηχανικός, αναλαμβάνοντας όλο και περισσότερο δημιουργική δουλειά αρχιτέκτονα, στο Μοναστήρι της Tourette (1953-56), όπου πολλές εφευρέσεις είναι δικές του, ή στο Περίπτερο Φίλιπς της Παγκόσμιας έκθεσης των Βρυξελών του 1958 με τις περίφημες επιφάνειες των παραβολοειδών υπερβολών. Παράλληλα μελετάει μουσική μόνος του και με τον Olivier Messiaen. Περνάει πρώτα από μια περίοδο “μπαρτοκική” όπου προσπαθεί να συγχωνεύσει στοιχεία παραδοσιακά (όπως τις τρίφωνες ηπειρώτικες πολυφωνίες) και πρωτοποριακά (όπως τη σειρά Φιμπονάτσι), περίοδο που θα μπορούσαμε επίσης να μιλήσουμε για αισθητική “ρεαλιστικού σοσιαλισμού”. Και ξαφνικά, το 1953-54, πλάθει τις Μεταστάσεις, που θα θεωρήσει ως το πρώτο του μουσικό έργο, όπου εφεύρει τη “μουσική μαζών” η οποία, όπως είδαμε, είναι η αυθόρμητη έκφραση των εμπειριών της Κατοχής και των Δεκεμβριανών, μια έκφραση πολύ πιο ενδιαφέρουσα από οποιαδήποτε έκφραση αισθητικής ρεαλιστικού σοσιαλισμού.

Στη Γαλλία, στη νέα του ζωή, ο Ξενάκης θα πραγματοποιήσει μια εκπληκτική καλλιτεχνική επανάσταση. Θα εισάγει τις μαθηματικές πιθανότητες για να συνθέσει τη μουσική μαζών, θα μεταφέρει στη μουσική κι άλλα επιστημονικά εργαλεία (όπως τη μαθηματική θεωρία παιχνιδιών, τα κυψελοειδή αυτόματα, κτλ.), προχωρώντας προς αυτό που θα ονομάσει “συμμείξεις τέχνης και επιστήμης”. Ταυτόχρονα, θα γίνει πρωτοπόρος στην νέα σύλληψη της μουσικής ως σύνθεσης του ήχου και όχι ως σύνθεση με ήχους (όπως είναι παραδοσιακά η μουσική), θα εισάγει νέες ηχητικές μορφολογίες (όπως τις “δενδρώσεις”), θα επεξεργαστεί την χωροποίηση του ήχου και άλλα πολλά. Θα καινοτομήσει επίσης και στις μουσικές τεχνολογίες όντας ένας από τους πρώτους που θα χρησιμοποιήσουν ηλεκτρονικό υπολογιστή στη μουσική, εφευρώντας τη κοκκοειδή σύνθεση του ήχου, τη στοχαστική σύνθεση του ήχου, το UPIC (όπου σχεδιάζουμε τον ήχο), κτλ. Τέλος θα γίνει και ο γνωστός πολυκλαδικός καλλιτέχνης των πολυτόπων.
 

Ιάννης Ξενάκης. Μια χαμένη ευκαιρία για την Ελλάδα.
 Charles Turner, Xenakis in America. One Block Avenue – Xenakis at Tanglewood, 1963 © New York Philharmonic Digital Archives

Την Ελληνική του ζωή, όμως, δεν θα την ξεχάσει. Όχι μόνο δημοσιεύει τα πρώτα του άρθρα στο περίφημο καλλιτεχνικό περιοδικό της Αριστεράς Επιθεώρηση Τέχνης [13]κι επίσης έχει έντονη αλληλογραφία με πρώην συντρόφους που έχουν μείνει στην Ελλάδα ή έχουν πάει στις Ανατολικές χώρες, αλλά και στην προαναφερθέντα συνέντευξη στο Θούριο, μετά από τη διήγηση της απόφασης του να αφοσιωθεί στη μουσική, προσθέτει:

“Αισθανόμουν βεβαίως ένα είδος χρέους έναντι των συναγωνιστών και των συντρόφων που είχαν σκοτωθεί. Ένα χρέος για τον αγώνα που είχα εγκαταλείψει. Ήθελα να επιστρέψω, πίστευα όμως πως εάν γυρνούσα πίσω θα με απορροφούσαν οι πολιτικοί αγώνες και δεν θα μπορούσα να κάνω μουσική. Έπειτα η Ελλάδα, εκείνα τα χρόνια, ήταν τελείως απομονωμένη· είχε τελειώσει ο πόλεμος και οι καταστροφές ήταν μεγάλες” [14].

Χαρακτηριστικό δείγμα αυτού του “χρέους” είναι το πρώιμο του έργο Σταμάτης Κατωτάκης, καθιστό, που πρωτοπαίχτηκε σχεδόν 70 χρόνια μετά τη σύνθεσή του, στις 24 Μαΐου 2022, στη βραδιά “Ο Ξενάκης στην Αντίσταση και στα Δεκεμβριανά”, βραδιά που οργανώθηκε στα πλαίσια του διεθνές συμποσίου Xenakis22: Centenary International Symposium [15]. Ο Ξενάκης το έγραψε τον Δεκέμβρη του 1953 και είναι το τελευταίο έργο της μπαρτοκικής περιόδου. Είναι πολύ πιθανόν να το έγραψε ενώ μόλις άρχιζε τους πολύπλοκους υπολογισμούς για το “σειραΐκό” μέρος των Μεταστάσεων. Οι Μεταστάσεις, από τη μια, όπως είδαμε, εκφράζουν βαθύτατα τις εμπειρίες του πολέμου και των Δεκεμβριανών. Απ’την άλλη είναι ένα έργο όπου ο Ξενάκης πλάθει τον ηχητικό κόσμο που θα τον χαρακτηρίσει, έναν κόσμο εντελώς καινούργιο. Για να τολμήσει να πλάσει αυτόν τον κόσμο, χρειάστηκε, κατά κάποιο τρόπο, να λυτρωθεί από το παρελθόν. Όπως μας λέει, το παρελθόν είναι ακόμα παρών εκείνη την εποχή. Ίσως λοιπόν είναι για να εξοφλήσει αυτό το χρέος που συνθέτει το Σταμάτης Κατωτάκης αμέσως πριν βυθιστεί στις Μεταστάσεις.

Στις αρχές του 1960, όπως βλέπουμε και από το φάκελο της αστυνομίας, ο Ξενάκης προσπαθεί να επιστρέψει στην χώρα του, καθώς η κατάσταση αλλάζει και στην Ελλάδα κυριαρχεί πλέον ένα κλίμα φιλελευθεροποίησης. Μαζί με τον πατέρα και φίλους του, ενεργούν με σκοπό την αναίρεση της καταδίκης. Το 1960, ο νεαρός συνθέτης γράφει στον πατέρα του:

“Εκείνο που με πικραίνει είναι που δεν μπορώ να πάω στην Ελλάδα. Έχω συναδέλφους, φίλους που πάνε κάτω. Εγώ όμως ακίνητος στο Παρίσι. Τι έχει γίνει και τι μπορεί να γίνει; Η Βάννα μου έγραφε ότι η περίπτωσή μου έχει ελπίδες προ μηνών να περάσει από συμβούλιο νομοθετικό και να λυθεί. Έκτοτε, δεν έχω νέα. Ο Απόστολος δεν μου έχει ξαναγράψει από μήνες. Γι αυτό ζήτησα σε ένα παλιό φίλο, Ρούσσο Κούνδουρο, να συντονίσει τις σκόρπιες ενέργειες ώστε να κριθεί επί τέλους η υπόθεση. Θα έρθει να σε δει και θα σου δώσει 20 000 fcs [francs] εκ μέρους μου, λίγα μεν αλλά ελπίζω να είναι μια αρχή. Μήπως πρέπει να κάνω καμιά επέμβαση; Να γράψω πουθενά στη δουλειά ή να παρουσιαστώ στο Παρίσι;”  [16].

Κατά τη δεκαετία του 1960, οι δεσμοί του Ξενάκη με την Ελλάδα ενισχύονται ακόμη περισσότερο. Η φήμη του εξαπλώνεται στους πολιτιστικούς κύκλους και είναι η εποχή που αναπτύσσεται στην Ελλάδα η σύγχρονη μουσική. Κερδίζει (μαζί με τον Ανέστη Λογοθέτη) το α’ βραβείο σύνθεσης στο διαγωνισμό του Αθηναϊκού Τεχνολογικού Ινστιτούτου (το οποίο ονομάζεται και “βραβείο Μάνος Χατζιδάκις”) και, κατά τη διάρκεια της συναυλίας του Δεκεμβρίου 1962, γίνεται η πρεμιέρα των έργων Μόρσιμα-Αμόρσιμα και Αμόρσιμα-Μόρσιμα υπό τη διεύθυνση του Lucas Foss (στη συνέχεια, το δεύτερο έργο θα αποσυρθεί από τον κατάλογο) [17]. Την ίδια εποχή, λαμβάνει παραγγελία να συνθέσει τη μουσική για την θεατρική παράσταση των Ικέτιδων που θα παρουσιαστεί το 1964 στην Επίδαυρο. Ο Yuji Takahashi θα ερμηνεύσει στο πιάνο τα έργα του Έρμα και Εόντα το 1965 στο φεστιβάλ Αθηνών. Επίσης, κάποια άρθρα σε περιοδικά μιλούν γι’αυτόν, όπως για παράδειγμα, το 1965, μια συνέντευξη της Ροζίτας Σώκου, ειδικής απεσταλμένης της εφημερίδας Καθημερινή στο Παρίσι  [18], ενώ ο μουσικολόγος Γιάννης Παπαϊωάννου δίνει διαλέξεις για το έργο του. Το 1966 συνέθεσε ίσως τη μουσική για τη θεατρική παράσταση της φίλης του Μαργαρίτας Λυμπεράκη [19]. Είναι η ίδια αυτή χρονιά κατά την οποία φτιάχνει τα σχέδια για το σπίτι του φίλου του François-Bernard Mâche που θα κατασκευαστεί στο νησί της Αμοργού.

Ιάννης Ξενάκης. Μια χαμένη ευκαιρία για την Ελλάδα.
 Ο Ιάννης Ξενάκης διδάσκει “Εισαγωγή στη σύνθεση” με τη χρήση του UPIC του CEMAMU (Centre d’Études de Mathématique et Automatique Musicales de Paris). Φωτ. Júlio de Almeida (9 Ιουνίου 1982). © Gulbenkian Archives COM F04-03233

Στις αρχές του 1967 του γίνεται πρόταση να γράψει την μουσική της θεατρικής παράστασης ενός Προμηθέα. Τα ντοκουμέντα, που βρέθηκαν πρόσφατα, περιέχουν αλληλογραφία με τον σκηνοθέτη Αλέξη Σολομό, με τον οποίο ο Ξενάκης είχε συνεργαστεί λίγους μήνες νωρίτερα για τη δημιουργία της Ορέστειας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στα ντοκουμέντα υπάρχει επίσης αλληλογραφία με την Άννα Συνοδινού, διευθύντρια του θεάτρου του Λυκαβηττού, που μόλις είχε παραιτηθεί από το Εθνικό θέατρο και με την οποία ο Ξενάκης είχε συνεργαστεί για τις Ικέτιδες. Οι ανταλλαγές είναι θερμές: τον Μάρτιο, η Συνοδινού γράφει πως συγκινήθηκε διαβάζοντας το τηλεγράφημα του Ξενάκη, στο οποίο της ανακοίνωνε ότι αποδεχόταν την παραγγελία και πως ήλπιζε να είναι παρών για το ανέβασμα της παράστασης στους Δελφούς στις 12 Αυγούστου. Η τελευταία επιστολή που βρέθηκε, με ημερομηνία 3 Απριλίου, προέρχεται από τον Αλέξη Σολομό: του στέλνει το κείμενο του Αισχύλου συνοδευόμενο από  οδηγίες για τις δέκα σκηνές του έργου, έτσι ώστε ο Ξενάκης να συνθέσει τη μουσική. Όμως, το σχέδιο αυτό διακόπηκε απότομα λόγω του πραξικοπήματος· κι ο Ξενάκης δεν θα μπορέσει να επιστρέψει στην Ελλάδα παρά μόνο μετά την πτώση της δικτατορίας.

Από τη Γαλλία, ο Ξενάκης θα παλέψει ενάντια στη Δικτατορία. Θα τα κάνει καταρχήν  εκμεταλλευόμενος τη δημόσιά του αναγνώριση. Η φήμη του κορυφώθηκε στα μέσα του 1960,  χάρη  στην πρεμιέρατου Τερρετέκτωρ το 1966 στο φεστιβάλ της Ρουαγιάν, έργο το οποίο συνέβαλε στο να του αποδοθεί η εικόνα ενός  επαναστάτη: το έργο παίζεται σε ένα χώρο όπου οι 88 μουσικοί της ορχήστρας βρίσκονται διάσπαρτοι ανάμεσα στο κοινό. Ο Ξενάκης συμμετέχει σε πολλές δράσεις εναντίον της Δικτατορίας. Τον Ιανουάριο του 1968, υπογράφει, μαζί με τους  Γιώργο Κανδύλη,  Νίκο Παπατάκη,  Νίκο Σβορώνο και  Φωκίωνα Φραντζισκάκη το “L’appel des Grecs de France” (“Το κάλεσμα προς τους Έλληνες της Γαλλίας”), το οποίο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα L’Express [20],ζητώντας από τον ντε Γκωλ να αναλάβει δράση ενάντια στους Συνταγματάρχες. Το Φεβρουάριο του 1970, γράφει στον Νικόλαο Ναμπόκοφ (Nicolas Nabokov) – μουσικό που υπηρέτησε ως γενικός γραμματέας του Κογκρέσου για την ελευθερία του πολιτισμού, μια αντικομμουνιστική οργάνωση, την οποία χρηματοδοτούσε η CIA, αλλά που υποστήριζε τη μοντέρνα τέχνη -, τον οποίο γνώριζε ήδη από τη δεκαετία του 1950, με σκοπό την απελευθέρωση έξι κρατουμένων που βρίσκονταν στο στρατόπεδο της Λέρου [21].

Συμμετέχει ή οργανώνει συναυλίες προς όφελος της αντίστασης ενάντια στους Συνταγματάρχες. Το Νοέμβριο του 1971, παίρνει μέρος, μαζί με τον Κώστα Γαβρά και τον Μίκη Θεοδωράκη (προβολή της ταινίας Ζ), σε μια δεκαπενθήμερη εκδήλωση με τίτλο Grèce 1821-1971 (Ελλάδα 1821-1971), που οργανώθηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο της Δημοκρατικής ΄Ενωσης του Μασσύ και το Γαλλο-ελληνικό κίνημα για μια ελεύθερη Ελλάδα. Μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου στην Αθήνα, τον Νοέμβριο του 1973, η επιτροπή ελληνικού πολιτισμού, κάτω από την αιγίδα του Συνδέσμου των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, διοργανώνει μια συναυλία με τίτλο Libérons les détenus politiques grecs (Να απελευθερώσουμε τους Έλληνες πολιτικούς κρατουμένους), συναυλία τα κέρδη της οποίας είναι για τους πολιτικούς κρατούμενους και όπου εκτελούνται έργα του Ξενάκη (Έρμα, Ευρυάλη, Ανακτορία και Νόμος Άλφα)από την Marie-Françoise Buquet, το Octuor de Paris και τον Jacques Wiederkehr.

Θα παλέψει ενάντια στη Δικτατορία επίσης με τη μουσική του. Θα συνθέσει τις περίφημες Νύχτες, όπου υπάρχει μια εξαιρετική αφιέρωση, η οποία αφορά εν μέρει τους φυλακισμένους της Χούντας: “Για εσάς, τους σκοτεινούς πολιτικούς κρατούμενους, Narcisso Julian (Ισπανία) από το 1946, Κώστα Φιλίνη (Ελλάδα) από το 1947, Έλλη Ερυθριάδου (Ελλάδα) από το 1950, Joachim Amaro (Πορτογαλία) από το 1952, και για εσάς, τους χιλιάδες ξεχασμένους, που ακόμη και τα ονόματά σας έχουν χαθεί” [22]. Οι Νύχτες είναι έργο του 1967-68 για 12 σόλο φωνές, από τα πιο γνωστά έργα του Ξενάκη και τα πιο εκπληκτικά. Στην πρεμιέρα του, τον Απρίλη του 1968, το κοινό το χειροκρότησε τόσο που το ξαναπαίξαν. Αυτό οφείλεται σίγουρα στο ότι η πρεμιέρα αυτή έγινε ένα μήνα πριν τις εξεγέρσεις του Μάη του 68 και ο κόσμος είδε στις Νύχτες ένα έργο επαναστατικό. Επαναστατικό με μια διπλή έννοια. Καταρχήν μουσικά επαναστατικό: ο ηχητικός κόσμος του έργου αυτού είναι πρωτάκουστος: ακούμε βέβαια τα γνωστά γκλισάντι του Ξενάκη, αλλά και κάτι σα τζιτζίκια, διακροτήματα, αναφωνήματα που ο Ξενάκης μάλλον τα πήρε από την Άπω Ανατολή, σφυρίγματα, ρινικά φωνήματα και άλλα πολλά. Στη πρεμιέρα του, λόγω της αφιέρωσης, το έργο εκλαμβάνεται και ως πολιτικά επαναστατικό. Εκείνη την εποχή, στη Γαλλία, υπήρχε ένα τεράστιο κίνημα αλληλεγγύης προς την Ελλάδα που συνέπιπτε με το κλίμα του Μάη του 68. Κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων του Μάη του 1968, οι φοιτητές γράφουν στους τοίχους του Théâtre du Châtelet, στο κέντρο του Παρισιού: “Ξενάκης, όχι Gounod!”.

Τον Νοέμβρη του 1974, θα πραγματοποιήσει το πρώτο του ταξίδι στην Ελλάδα μετά από τα 27 χρόνια εξορίας και θα του ξαναδωθεί η υπηκοότητα. Θα δώσει πολλές ομιλίες όπου, για πρώτη φορά, θα μιλήσει για του αγώνες που χάθηκαν. Το 1977, η χορωδία του Εθνικού θεάτρου θα δώσει την πρεμιέρα του Στην Ελένη, όπου επιχειρεί να αποδώσει αρχαία Ελληνική προφορά. Τον Αύγουστο του 1978 δημιουργείται το τελευταίο του πολύτοπο στις Μυκήνες. Για το Πολύτοπο των Μυκηνών, ο Ξενάκης είχε πολλές ιδέες και δεν πρόλαβε να τις δουλέψει όλες. Έτσι, για τη μουσική έγραψε μόνο ένα μικρό έργο – το ηλεκτρονικό Μυκήνες άλφα, το πρώτο έργο για το συνθεζάιερ του, το UPIC, που μόλις είχε δημιουργήσει – και χρησιμοποίησε άλλα υπάρχοντα μουσικά έργα του. Η παράσταση διαρκούσε περίπου μιάμιση ώρα και είχε, πάνω από την Ακρόπολη, τους λόφους που φωτιζόντουσαν από παιδιά και στρατιώτες με πυρσούς, πρόβατα με καμπάνες και άλλα πολλά, όπως αντιαεροπορικούς προβολείς του στρατού. Πολλές εφημερίδας κριτίκαραν το θέαμα ως κάτι το υπερ-φιλόδοξο.

Είναι μάλιστα η εποχή που ορισμένοι Αριστεροί – οι πιο σταλινικοί του ΚΚΕ όπως και οι πιο φανατικοί μαοϊκοί – θα ασκήσουν μια κριτική στον Ξενάκη, τον “πουλημένο” στη CIA – επειδή χρησιμοποίησε το 1962 τον ηλεκτρονική υπολογιστή της IBM κι επειδή δίδαξε στην Αμερική – και στη δικτατορία του Σάχη – επειδή δέχτηκε παραγγελίες από τη γυναίκα του Σάχη, τότε που προσπαθούσαν να προωθήσουν στο Ιράν τη μοντέρνα τέχνη για να καλύψουν τα εγκλήματα του καθεστώτος. Εδώ θα πρέπει να υπενθυμίσουμε πως, κατά την διάρκεια του ψυχρού πολέμου, οι ΗΠΑ καλλιεργούν μια επιδέξια πολιτισμική πολιτική. Υποστηρίζουν τη μοντέρνα τέχνη – χρηματοδοτώντας την αναδυόμενη σύγχρονη μουσική [23]-, προβάλλοντας έτσι μια βιτρίνα “ελευθερίας” που επικρατεί δήθεν στον καπιταλισμό. Στο άλλο στρατόπεδο, στην Σοβιετική Ένωση και τις σοσιαλιστικές χώρες, επιβλήθηκε ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, σύμφωνα με τον οποίο οποιαδήποτε μορφή πρωτοποριακής τέχνης εθεωρείτο παρακμιακή και απαγορευόταν. Έτσι, καλλιτέχνες όπως ο Ξενάκης, που βρέθηκαν την εποχή του ψυχρού πολέμου εγκλωβισμένοι  σε αυτό το δίλημμα, ανάμεσα στον πολιτικό προοδευτισμό και στον καλλιτεχνικό προοδευτισμό, δεν μπορούν παρά να αποδεχτούν την αντίφαση. Η μοναδική, ίσως, ισορροπία που μπορεί κανείς να βρει σε τέτοιες περιστάσεις, είναι η ηθική ακεραιότητα. Εάν ο Ξενάκης συνεργάζεται με ανθρώπους όπως ο Νικόλας Ναμπόκοφ, το κάνει χωρίς πολιτική εμπλοκή. Κι έτσι, όσον αφορά τον Ιράν, μας λέει: όταν “δόθηκε στη Περσέπολη [… το 1968] το έργο μου Νύχτες, που είχε γίνει γνωστό απ’το πρόγραμμα ότι είναι αφιερωμένο στους πολιτικούς καταδίκους όλου του κόσμου […] μου ζητήθηκαν εξηγήσεις και είπα τότε δημόσια, μπροστά στη βασίλισσα, για ποιο λόγο είχα αφιερώσει το έργο στους πολιτικούς καταδίκους. Κι’ αυτό, νομίζω ήταν πιο σημαντικό από το να είχα αρνηθεί να δώσω το έργο μου στο Φεστιβάλ της Περσέπολης” [24].

Στα τέλη του 1970, μια ευκαιρία χάθηκε. Όπως στην Ισπανία μετά τον Φράνκο, όπως στη Χιλή μετά το Πινοσέτ, η Μεταπολίτευση στην Ελλάδα θα οικοδομηθεί πάνω στο γεγονός ότι όλα τα αδικήματα που υπέστησαν οι Αριστεροί στον Εμφυλίου και στη Δικτατορία του 1967 δεν θα επανορθωθούν. Έτσι κι ο Ξενάκης δεν βιώθηκε στη Μεταπολίτευση σαν ο μελλοντικός καλλιτέχνης που τραυματίστηκε βαριά κι αναγκάστηκε να φύγει κρυφά για τη Γαλλία ενώ το καθεστώς τον καταδίκαζε και του αφαιρούσε την υπηκοότητα, αδικήματα για τα οποία το Ελληνικό κράτος οφείλει επανόρθωση, όχι μόνο για τον ίδιο αλλά και για την ίδια την ιστορία της Ελλάδας. Τον θαύμασαν μάλλον απλά σαν έναν “Έλληνα του εξωτερικού που διαπρέπει”. Μα ο Ξενάκης, σαν Έλληνας του εξωτερικού που διαπρέπει, είχε τότε φτιάξει νέα ζωή, έχει αναγνώριση, δεν έχει ανάγκη ούτε τη Νέα Δημοκρατία [25], ούτε και τη Μελίνα Μερκούρη – η οποία μάλιστα δε θα δεχτεί το σχέδιό του για ένα “Πολύτοπο των Αθηνών” το 1985, όπου η Αθήνα είχε γίνει πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης. Έτσι λοιπόν, τα δυο άλλα και μοναδικά έργα, για τα οποία θα έχει ελληνική παραγγελία ο Ξενάκης – Serment-Orkos (1981, Ωδείο Ηρώδου του Αττικού), και Η θεά Αθηνά (1992, Μέγαρο μουσικής) – χάνονται μέσα στη παγκόσμια εξορία του. Ο ίδιος μας έλεγε: “πρέπει να είσαι διαρκώς μετανάστης”  [26].

[1]  Βλ. το πρόσφατο αφιέρωμα της Λυρικής σκηνής όπως και τη συναυλία του Μεγάρου με τις Percussions de Strasbourg για τα 100 του χρόνια.

[2]  Βλ. συνέντευξη στην εκπομπή “Μονόγραμμα” της ΕΡΤ, 1983.

[3]  Ιάννης Ξενάκης στο Μπάλιντ Άντρας Βάργκα, Συνομιλίες με τον Ιάννη Ξενάκη, μετάφραση Αλέκα Συμεωνίδου, Αθήνα, Ποταμός, 2004, σελ. 27. Σημείωση: η μετάφραση αποδίδει το “nationalist mouvement” (βλ. Bálint A.Varga, ConversationswithIannisXenakis, London, Faber and Faber, 1996, σελ. 16) με “εθνικό κίνημα”, ενώ φυσικά πρόκειται για «”θνικιστικό”.

[4] Ιάννης Ξενάκης, “Αυτοβιογραφικό”, στο Ιάννης Ξενάκης, Κείμενα περί μουσικής και αρχιτεκτονικής, κριτική έκδοση Μάκης Σολωμός, μετάφραση Τίνα Πλυτά, Αθήνα, Ψυχογιός.

[5]  Εφημερίδα των Συντακτών, Κυριακή 15 Μαΐου 2022, επιμέλεια Γιώργος Πετρόπουλος, Νίκος Χατζηδημητράκος, Νικός Ζηργάνος, Κώστας Μανιμανάκης, Ελένη Κατσιγιάννη.

[6]  Ιάννης Ξενάκης στο Henri Louis de la Grange, “Entretiens avec Xenakis”, ανέκδοτο, 1972. H.L. de la Grange, 1972 : 44

[7]  Ιάννης Ξενάκης στο Βάργκα, οπ. παρ., σελ. 72.

[8]  Ιάννης Ξενάκης στο Henri Louis de la Grange, οπ. παρ., σελ. 47 και 51.

[9]  Στο ίδιο, σελ. 51.

[10] Ιάννης Ξενάκης. “Αυτοβιογραφικό”, οπ. παρ., σελ. 29-30.

[11] Ιάννης Ξενάκης στο Enzo Restagno, “Un’autobiografia dell’autore raccontata da Enzo Restagno”, στο Enzo Restagno (επιμέλεια), Xenakis, Torino, EDT/Musica, 1988, σελ. 9-10.

[12]  Ιάννης Ξενάκης στο Henri Louis de la Grange, οππαρ.. σελ. 46.

[13]  Βλ. Ιάννης Ξενάκης, “Οι σημερινές τάσεις της Γαλλικής μουσικής», Επιθεώρηση Τέχνης τεύχος 6, 1955, σελ. 466-470 και Ιάννης Ξενάκης, «Προβλήματα Ελληνικής μουσικής σύνθεσης”, Επιθεώρηση Τέχνης τεύχος 9, 1955, σελ. 11-14.

[14]  Ιάννης Ξενάκης. “Αυτοβιογραφικό”, οπ. παρ., σελ. σελ. 29-30

[15]  https://xenakis2022.uoa.gr/#

[16]  Επιστολή του Ξενάκη προς τον πατέρα του, 30 Αυγούστου του 1960, αρχεία Ξενάκης. Υπάρχει, επίσης, ένα γράμμα από τον πατέρα του, με ημερομηνία 16 Φεβρουαρίου του 1961, όπου γίνεται αναφορά στις δικές του δράσεις, ενώ ταυτόχρονα εκφράζεται η ελπίδα για αναίρεση της καταδίκης.

[17]  Ο διαγωνισμός οργανώθηκε από το Αθηναϊκό Τεχνολογικό Ινστιτούτο, ωστόσο ήταν ο συνθέτης Μάνος Χατζιδάκις ο οποίος χρηματοδότησε το βραβείο. Σε ό,τι αφορά το διαγωνισμό, βλ. την αναλυτική έρευνα της Κατερίνας Τσιούκρα, Ο μουσικός διαγωνισμός 1962 του Αθηναϊκού Τεχνολογικού Ινστιτούτου – Βραβεία Μάνου Χατζιδάκη, Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, Ιόνειο πανεπιστήμιο, 2018.

[18]  Ροζίτα Σώκου, “Ο Ξενάκης και η μουσική του”, Καθημερινή, 20 Ιουνίου 1965. Κριτικός του κινηματογράφου και του θεάτρου, η Ροζίτα Σώκου φαίνεται πως είχε γνωρίσει τον Ξενάκη κατά τη διάρκεια του πολέμου (στη συνέντευξη διευκρινίζει πως έχει να τον δει 18 χρόνια). Στα αρχεία Ξενάκη βρίσκουμε κάποια γράμματα που του έστελνε στην δεκαετία του 1960.

[19]  Φάκελος που βρέθηκε πρόσφατα από την Mâkhi Xenakis, μέσα στον οποίο βρίσκουμε μία επιστολή του Απριλίου 1966, με αποστολέα τον Σωκράτη Καραντινό, καλλιτεχνικό διευθυντή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος.

[20]  “L’appel des Grecs de France”, εφημ. L’Express, 8-14 Ιανουαρίου 1968, σελ. 19. Συνοδεύεται από μια φωτογραφία στην οποία εμφανίζεται μόνο ο Ξενάκης.

[21]  Η επιστολή βρίσκεται στα “Nabokov Papers – Harry Ransom Humanities Research Center – The University of Texas at Austin”. Ο Ξενάκης γράφει στα γαλλικά: “Ορίστε, αγαπητέ Νικόλαε, κάποια από τα ονόματα των ανθρώπων που υπήρξαν θύματα των συγκρούσεων ανάμεσα στους κόσμους. Πέρασαν μερικές φορές δεκάδες χρόνια στις φυλακές ή στα στρατόπεδα, εξιλαστήρια θύματα μόνιμων, συνήθως, καταστολών από μέρους των ελληνικών κυβερνήσεων, ήδη από το 1936!  […] Χώρες όπως η Ολλανδία, ήταν έτοιμες να φιλοξενήσουν κομμουνιστές ή μη κομμουνιστές. Αλλά η φωνήτης Ολλανδίας δεν έχει μεγάλη ισχύ. Το γνωρίζω, και το γνωρίζουμε όλοι μας, ότι οι ΗΠΑ μπορούν να καταφέρουν αυτό που δεν πέτυχε η Ολλανδία”. Στην επιστολή, αναφέρονται στη συνέχεια στα Αγγλικά τα ονόματα έξι φυλακισμένων που βρίσκονταν στο στρατόπεδο του νησιού της Λέρου, τονίζοντας το γεγονός ότι “All of them are graduate from the National Polytechnic School of Athens as engineers”.

[22]  Nuits, παρτιτούρα, εκδόσεις Salabert.

[23]  Βλ. για παράδειγμα Amy C. Beal, NewMusicNewAlliesAmerican Experimental Music in West Germany From the Zero Hour to Reunification, Berkeley: University of California Press, 2006.

[24]  Ιάννης Ξενάκης στο Γιώργος Πηλίχιος, “Η γλαυξ της Αθηνάς πέταξε από την Ελλάδα”, Τα Νέα, 3 Μαρτίου 1973. Υπάρχει βιντεοσκοπημένη (βλ. αρχεία INA) η ομιλία αυτή του Ξενάκη στη Περσέπολη, τον βλέπουμε μάλιστα συγκινημένο, ίσως και φοβισμένο – δεν είναι σίγουρος ότι θα τον αφήσουν να φύγει!

[25]  Είναι απαράδεχτο το γεγονός ότι ακόμα σήμερα τονίζουν ότι είναι ο Καραμανλής που επέστρεψε την Ελληνική υπηκοότητα στον Ξενάκη, Οποιοσδήποτε Έλληνας πολιτικός θα είχε βρεθεί στην εξουσία μετά τον Ιούλη του 1974 θα το είχε κάνει! Πρέπει εδώ να αναφέρουμε την ειρωνική επιστολή που στέλνει ο Ξενάκης στον Καραμανλή την επομένη της πτώσης της δικτατορίας, στις 25 Ιουλίου του 1974, για να του ζητήσει να δράσει ώστε να μπορέσει να επιστρέψει στην Ελλάδα: “Κύριε πρωθυπουργέ, επιτρέψτε μου πρώτα να σας συγχαρώ που κληθήκατε να ξεντροπιάσετε την Ελλάδα. Έχετε την ευχή όλων μας. Η σωτηρία αυτής της χώρας είναι δεμένη φυσικά με την αποκατάσταση των συνταγματικών ελευθεριών την οποία αρχίσατε να πραγματοποιείτε βαθμιαία. Εξόριστος πολιτικός τώρα και 27 χρόνια, νομίζω πως πάντα τίμησα με τη τέχνη και τη ζωή μου την Ελλάδα εκείνη που εγώ τουλάχιστον οραματίζομαι. Σας παρακαλώ λοιπόν, κύριε πρωθυπουργέ, σεις που δοκιμάσατε επτάχρονη εξορία, να κάνετε ότι χρειαστεί για να επιστρέψω ελεύθερα να αγκαλιάσω την πατέρα μου που είναι πάνω από 90 ετών και να ξαναπατήσω τα ελληνικά  χώματα. Ελπίζω να το κάνετε. Είναι στο χέρι σας”. (Αρχεία Ξενάκη)

[26]  Ιάννης Ξενάκης στο François Delalande, “Il faut être constamment un immigré”. Entretiens avec Xenakis, Paris, Buchet-Chastel/INA-GRM, 1997.


Ο Μάκης Σολωμός είναι Καθηγητής μουσικολογίας στο πανεπιστήμιο Paris 8 κι έχει δημοσιεύσει πολλές μελέτες για τη σύγχρονη μουσική δημιουργία. Με τον Ξενάκη ασχολείται συστηματικά εδώ και δεκαετίες, εξερευνώντας τις πολλαπλές πτυχές της μουσικής του, από τα πρώιμα έργα του ως το Ο-Μέγα (το τελευταίο του έργο), από τη τεχνική τους δομή ως τη σχέση τους με το περιβάλλον. Στα Ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του Ιάννης Ξενάκης, το σύμπαν ενός ιδιότυπου δημιουργού, από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια κι έχει εκδόσει κείμενα του Ξενάκη (Κείμενα περί μουσικής και αρχιτεκτονικής, μετάφραση Τίνα Πλυτά, Αθήνα, Ψυχογιός).

Για τους καρπούς των διεθνών εκδηλώσεων του “Έτους Ξενάκη” και τη “βαθιά πληγή” της υποχρεωτικής αποκοπής του Ιάννη Ξενάκη από την Ελλάδα επί 27 έτη μίλησε η κόρη του, Μάχη στον μουσικολόγο Μάκη Σολωμό, ενόψει της εκδήλωσης που πραγματοποιεί το mέta την Κυριακή 18 Δεκεμβρίου 2022 (ώρα 20:00) στο Ωδείο Αθηνών για τα εκατοντάχρονα του πρωτοπόρου αυτού συνθέτη, αρχιτέκτονα και στοχαστή της Διασποράς.

Έχοντας επίμονα στραμμένο το βλέμμα στην έμφυλη διάσταση κάθε αυθεντικής διεκδίκησης κοινωνικής χειραφέτησης, το Κέντρο Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού | mέta διοργάνωσε στις 30 Μαΐου2022 στο Σεράφειο του Δήμου Αθηναίων την ημερίδα “Φεμινισμός: Κύματα και ερωτήματα” , με τη συμμετοχή ένδεκα ομιλητριών από διαφορετικούς ακτιβιστικούς, ακαδημαϊκούς και επαγγελματικούς χώρους. Συνεχίζουμε την δημοσίευση εισηγήσεων με την τοποθέτηση της Δήμητρας Κυρίλλου για τη σχέση φεμινισμού και ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος


Καταρχάς θα ήθελα να ευχαριστήσω για την πρόσκληση στην ημερίδα του mέta. Με ανθρώπους από τη συλλογικότητά σας έχουμε βρεθεί μαζί σε μια σειρά αγώνες ενάντια στον σεξισμό, την ομοφοβία και την έμφυλη βία, με πιο πρόσφατη τη δίκη των δολοφόνων της Ζάκι, μια μάχη για την οποία πιστεύω ότι το ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα και οι συμπαραστάτες του δεν έχουν πει την τελευταία λέξη.
Η οργάνωση στην οποία δραστηριοποιούμαι, «Proud Seniors Greece – Ομάδα Υποστήριξης ΛΟΑΤΚΙ Ατόμων 50 και Άνω» στους άξονες λειτουργίας της περιλαμβάνει, παράλληλα με την κοινωνική αλληλεγγύη στα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα που τη χρειάζονται, την ψυχαγωγία, και την πολιτική δράση, δηλαδή συμμετοχή και παρεμβάσεις σε θέματα που αφορούν το αντικείμενο μας, τόσο μέσα στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, όσο και προς την κοινωνία, με στόχο την απαραίτητη ορατότητα, αλλά και την προσπάθεια να αλλάξει η κατάσταση της σεξιστικής καταπίεσης και των πολύπλευρων διακρίσεων που βιώνουμε.
Επίσης, σαν αριστερός άνθρωπος, θα ήθελα να πω ότι από την ενεργή δράση στην αντικαπιταλιστική αριστερά πήρα στήριξη για να βγω «ανοιχτά και περήφανα» και για να παλέψω τον σεξισμό και την καταπίεση.
Ερχόμενη στο θέμα της συμβολής μου στην ημερίδα, πριν καταλήξω στο σήμερα θα ήθελα να θα ήθελα να ανατρέξω στην προηγούμενη ιστορική εμπειρία.

Flashback No 1
Κατά τη διάρκεια του «Δεύτερου Συνεδρίου για την Ενότητα των Γυναικών» που έλαβε χώρα στη Νέα Υόρκη την Πρωτομαγιά του 1970, σε μια περίοδο που το φεμινιστικό κίνημα μεσουρανούσε διεθνώς και στις ΗΠΑ, σαράντα γυναίκες κατέλαβαν τη σκηνή του podium. Φορούσαν ομοιόμορφα μπλουζάκια με τη στάμπα «Απειλή της λεβάντας» (Lavender Menace). Αυτή τη φράση είχε χρησιμοποιήσει η τότε πρόεδρος της Εθνικής Οργάνωσης Γυναικών (NOW), Μπέτυ Φρίνταν αναφερόμενη υποτιμητικά στις λεσβίες μέσα στο αμερικανικό φεμινιστικό κίνημα, όταν απέκλεισε τη συμμετοχή τους στο «Πρώτο Συνέδριο για την Ενότητα των Γυναικών». Τώρα αυτές της το ανταπέδιδαν με εύστοχο τρόπο, έχοντας οικειοποιηθεί την προσβολή: Ναι, είμαστε η «Μωβ απειλή»! Αυτό που επακολούθησε ήταν ότι το σώμα του συνεδρίου υποστήριξε τις ταραχοποιούς και το συνέδριο διακόπηκε για ένα δίωρο, στο οποίο συζητήθηκε το θέμα «Τι σημαίνει να είσαι λεσβία σε μια ετεροσεξιστική κουλτούρα». Το δεύτερο συνέδριο πήρε επίσημα αποφάσεις σχετικά με την ομοφοβία. Όσο για τις γυναίκες της «Lavender Menace», σύντομα συγκρότησαν το ρεύμα του «Ριζοσπαστικού Λεσβιανισμού» με κεντρικό σλόγκαν «Ο φεμινισμός είναι η θεωρία, ο λεσβιανισμός η πράξη».
Τι είχε συμβεί; Ασφαλώς το επίμαχο ζήτημα δεν έγκειτο στο αν η εμβληματική Μπέτι Φρίνταν (συγγραφέας του κλασικού σήμερα βιβλίου «Το γυναικείο μυστήριο») ήταν λεσβοφοβική. Η εχθρότητά της θαρρώ ότι πήγαζε από τον πραγματισμό της ηγεσίας του NOW, που πίστευε ότι για την επίτευξη των μεταρρυθμίσεων και δικαιωμάτων που διεκδικούσε ο φεμινισμός θα ήταν προτιμότερο να μην «προκαλέσει» την αμερικανική κοινωνία συγχρωτιζόμενος με «αντρογυναίκες» και με συμπεριφορές που τότε θεωρούντο «ακραίες». Ήταν άρα λιγότερο (ως καθόλου) υπόθεση ύπαρξης ουσιαστικού ανταγωνισμού δυο καταπιεζόμενων κοινωνικών ομάδων μεταξύ τους και περισσότερο ζήτημα στρατηγικής για την κατάκτηση δικαιωμάτων και την υπέρβαση της καταπίεσης. Αυτή η πολιτική γραμμή διαπερνούσε τόσο το γυναικείο, όσο και το ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα. Μέχρι τότε, η κυρίαρχη στρατηγική στόχευε στο να γίνουν τα αιτήματα αποδεκτά από την πλειοψηφία της αμερικανικής κοινωνίας, και παρόμοια τακτική ακολουθούσαν και οι αρχέγονες ΛΟΑΤΚΙ+ οργανώσεις, Mattachine Society και Daughters of Bilitis (DOB), όταν πραγματοποιούσαν πικετοφορίες σε υπεράσπιση της κοινότητας. Προσπαθούσαν να πείσουν τον μέσο όρο ότι η ομοφυλόφιλη σεξουαλικότητα δεν είναι ανωμαλία, να μην σοκάρουν, ήταν πάντα ευπρεπώς ντυμένες και κτενισμένες…
Έρχομαι λοιπόν στην σχέση των κινημάτων.
Και τα δυο κινήματα είχαν γεννηθεί μέσα στις αντιφατικές συνθήκες που κληρονόμησε στις ΗΠΑ η μεταπολεμική περίοδος και ο ψυχρός πόλεμος από τη μια, και μεγάλες κοινωνικοπολιτικές ανατροπές από την άλλη: το κίνημα κατά του πολέμου στο Βιετνάμ, το κίνημα για τα δημοκρατικά δικαιώματα και τα πολιτικά αποκρυσταλλώματα που έφερναν στις αποσκευές τους, κύρια τη «Νέα Αριστερά» (New Left) και το κίνημα των Μαύρων Πανθήρων. Η συνάντηση με τον Μάη του ’68 και την εξέγερση του Stonewall σάρωσε τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονταν και λειτουργούσαν οι ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι την προηγούμενη περίοδο και επέφερε εκ θεμελίων ανατροπές. Η πιο κομβική κατά τη γνώμη μου συμπυκνώνεται στον εξεγερσιακό χαρακτήρα και κωδικοποιείται στο σύνθημα του Gay Liberation Front (GLF): «Δεν είμαι εγώ ανώμαλος, αλλά το σύστημα που με αποκαλεί έτσι». Τίθεται έτσι το ζήτημα ότι χρειάζεται να αλλάξει η κοινωνία.
Βέβαια, εκτιμώ ότι η πάλη τόσο ενάντια στη σεξιστική καταπίεση, όσο και η ίδια αλλαγή της κοινωνίας είναι υπόθεση συνολικότερων συσχετισμών, πολιτικών και κοινωνικών, όχι των φεμινιστριών μόνο, ούτε βέβαια των λεσβιών (ή των γκέι ανδρών κ.ο.κ) και κάτω από αυτές τις συνθήκες δεν ευοδώθηκε, ούτε θα μπορούσε. Αυτό που ακολούθησε ήταν η απώλεια του στρατηγικού στόχου και ο κατακερματισμός των κινημάτων σε πολλαπλές διαιρέσεις: μεταρρυθμίστριες, ριζοσπάστριες φεμινίστριες, σοσιαλίστριες φεμινίστριες, αυτόνομες και, αντίστοιχα, συνεχόμενες διασπάσεις στο GLF. Μια πανσπερμία από αυτόνομες δράσεις, ομίλους, νησίδες αυτογνωσίας και αυτοανάλυσης, με αναφορά κύρια τα μεσαία λευκά κοινωνικά στρώματα που μπορούσαν να ακολουθήσουν και εμφανής αποσυσπείρωση για τις μαύρες ακτιβίστριες, από τις οποίες πάντως προέκυψε μια γόνιμη κριτική, η «Κολεκτίβα του Ποταμού Κομπαχί», πρόδρομος της διάσημης σήμερα θεωρίας της διαθεματικότητας (intersectionality).
Θα ήταν άδικο να μην αναγνωριστεί ότι η κινηματική δράση έφερε αλλαγές και κατακτήσεις: το δικαίωμα στις ελεύθερες εκτρώσεις που σήμερα βρίσκεται σε κίνδυνο, τη μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου, την αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας στις περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου.
Περισσότερο από όλα, θα έλεγα, αμφισβητήθηκε ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζονταν και απεικονίζονταν οι ομοφυλόφιλοι άνδρες και γυναίκες, οι τρανς, αλλά και οι σεξουαλικές σχέσεις και αναπτύχθηκε ανοιχτή κριτική στα στερεότυπα με τα οποία μεγάλωσαν οι μεταπολεμικές γενιές.

Αυτό συνέβη και στην Ελλάδα
«Η ομοφυλοφιλία είναι ανθρώπινη δυνατότητα» δήλωνε το ΑΚΟΕ, το πνευματικό παιδί του Stonewall που έφτασε αργοπορημένα στην Ελλάδα κατά τη μεταπολίτευση. Με έμπνευση από το κίνημα του Μάη και την αναδυόμενη επαναστατική αριστερά, αναπόφευκτα ακολούθησε την πορεία της τελευταίας, αφού όμως πρώτα αφήσει τη σφραγίδα του στον χάρτη των μεταπολιτευτικών αγώνων. Χαρακτηριστικά, ο Λουκάς Θεοδωρακόπουλος αναφέρει ότι στον εορτασμό του Πολυτεχνείου του 1977, συνδικαλιστές της ΕΦΕΕ τραμπούκισαν τα μέλη του ΑΚΟΕ στην οδό Στουρνάρα, όμως με την παρέμβαση των «αριστεριστών», το πανό του ΑΚΟΕ βάδισε τελικά πλάι στις κόκκινες σημαίες.
Η άνοδος του ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση και ο ερχομός του HIV/Aids μας γύρισαν και πάλι προς τα πίσω, αλλά πριν συμβεί αυτό, το πρωτοεμφανιζόμενο κίνημα και τα περιοδικά «Αμφί» και «Κράξιμο» τάραξαν τα θολά νερά της «αγίας» ελληνικής οικογένειας και της μάτσο κουλτούρας.
Πιο σημαντική χειροπιαστή νίκη ήταν ο αγώνας κατά του κατάπτυστου νόμου περί αφροδισίων νοσημάτων που κατέληξε σε νίκη (ουσιαστικά «ξεδόντιασμα» του νόμου) και σοβαρή πολιτική ήττα για την κυβέρνηση Ράλλη που το κατέβασε.
Αντίστοιχη ήταν η πορεία και του γυναικείου κινήματος (στην οποία αναφέρθηκε εκτενώς η προηγούμενη ομιλήτρια, Αλέκα Μακρή).

FlashbackNo 2
Αν αναζητήσουμε τις ρίζες της καταπίεσης και των αντιστάσεων στην επιβολή της θα πρέπει να πάμε πολύ πίσω στην ιστορία και τις διάφορες ερμηνείες της. Για το σύγχρονο κίνημα σεξουαλικής απελευθέρωσης το αρνητικό ορόσημο εντοπίζεται στην καθιέρωση του όρου «ομοφυλόφιλος» από έναν ψυχίατρο στη Γερμανία στα τέλη του 19ου αιώνα. Αυτό σηματοδότησε για πρώτη φορά ότι δεν καταδικάζεται απλά η ομοερωτική σεξουαλική πράξη, αλλά επιβάλλεται στιγματισμός και δίωξη του ατόμου. Νομοθετικά θεσπίζεται η παράγραφος 175 (και αργότερα175α) του γερμανικού Ποινικού Κώδικα. Με παρόμοιο βρετανικό νόμο, τον νόμο Laboucher, το 1895 ο Όσκαρ Ουάιλντ οδηγείται στη φυλακή.
Παρατηρούμε ότι ο στιγματισμός και η ποινικοποίηση επιβλήθηκε από τα πάνω και όχι γενικά από την κοινωνία. Θεωρώ σωστή τη μαρξιστική ερμηνεία ότι το κράτος και η αστική τάξη έσπευσαν στην υπεράσπιση του θεσμού της πυρηνικής οικογένειας, ως κυττάρου για την αναπαραγωγή της εργατικής τάξης, αλλά και της αστικής ιδεολογίας, και ως μέσο πειθάρχησης στην κοινωνία. Την ίδια περίοδο οι γυναίκες ωθήθηκαν (συχνά βίαια και παρά την αντίστασή τους) έξω από την παραγωγή, ώστε να ασχοληθούν αποκλειστικά με τα καθήκοντα της ανατροφής των παιδιών και της συντήρησης του οικοδομήματος της πυρηνικής οικογένειας. Η σύγχρονη καταπίεση (με τις μορφές που πήρε, γιατί ασφαλώς προϋπήρχε και δεν γεννήθηκε στον καπιταλισμό) συγκροτήθηκε σε αυτήν την περίοδο, διαπερνά όλες τις κοινωνικές τάξεις, αλλά βασικά ο στόχος της είναι ο έλεγχος της εργατικής τάξης.
Ο σεξισμός, δηλαδή η θεωρητικοποίηση της κατωτερότητας των γυναικών και του «παρά φύσιν» της ομοφυλοφιλίας, αναδείχθηκε στο απαραίτητο ιδεολόγημα, που μέχρι σήμερα διαιρεί την εργατική τάξη με κριτήριο το φύλο και τη σεξουαλική προτίμηση, κατά αντιστοιχία με τα ιδεολογήματα του φυλετικού ρατσισμού και του μισοαναπηρισμού. Και ενώ (κατά την γνώμη μας) πρόκειται για αστική επινόηση που επιβάλλεται από την κρατική εξουσία, ως ιδεολογία διαχέεται στην κοινωνία μέσω του συνολικού ελέγχου των μηχανισμών του αστικού κράτους (εκπαίδευση, εκκλησία, τύπος κλπ.). Σαν τέτοια, θεωρώ λάθος το να ταυτίζεται με την εκμετάλλευση, την απόσπαση υπεραξίας από την καπιταλιστική τάξη σε βάρος της εργατικής τάξης, ωστόσο είναι σφιχτά δεμένη με την κυριαρχία της πρώτης πάνω στη δεύτερη.
Ιστορικά η αριστερά (τουλάχιστον μέχρι το 1934) δεν υποτίμησε την καταπίεση, υπερασπίστηκε τους ομοφυλόφιλους και τις γυναίκες. Μέσα στο Γερμανικό SPD, ο πρωτοπόρος ερευνητής και αρχέγονη queer φιγούρα Μάγκνους Χίρσφελντ, με την «Επιστημονική Ανθρωπιστική Επιτροπή» (1897) και το Ινστιτούτο Σεξουαλικών Ερευνών στο Βερολίνο του 1920 αγωνίστηκαν για την κατάργηση των ομοφοβικών νόμων. Λίγο ανατολικότερα η Ρώσικη Επανάσταση του 1917 και η άμεση αποποινικοποίηση με προεδρικά διατάγματα κάθε αξιόποινης σεξουαλικής πράξης (τηρώντας την αρχή μη ανάμειξης του κράτους στην ιδιωτική ζωή των πολιτών) πρόβαλε μια διαφορετική στρατηγική: όχι μόνο την αποδοχή της ομοερωτικής συμπεριφοράς από την κοινωνία, αλλά και την αλλαγή της ίδιας της κοινωνίας, ώστε πια να μην σηματοδοτεί κάτι αποκλίνον. Επαναστατικά μέτρα εφαρμόστηκαν στην πρώιμη σοβιετική Ρωσία και σε σχέση με τη θέση των γυναικών (αυτόματο διαζύγιο, ελεύθερες και δωρεάν εκτρώσεις, ίση αμοιβή για ίση εργασία κ.ά.), ίδρυση ειδικού «Γραφείου γυναικών» (Zhenotdel).
Όλα τα παραπάνω ανατράπηκαν και σαρώθηκαν από μαύρα πισωγυρίσματα. Η άνοδος των ναζί στη Γερμανία και η ανάδυση του σταλινισμού στην ΕΣΣΔ σήμαναν το σάρωμα των κατακτήσεων και την επιστροφή στο «μαύρο». Στρατόπεδα συγκέντρωσης για τα ροζ και μαύρα τρίγωνα (ομοφυλόφιλοι άνδρες και γυναίκες), στρατόπεδα αναμόρφωσης στη σταλινική Ρωσία. Τα τελευταία δυστυχώς κληροδότησαν μια καταστροφική πολιτική άποψη σε ολόκληρα τμήματα της Αριστεράς στη Δύση, ότι η ομοφυλοφιλία είναι εγωκεντρισμός, μικροαστική παρέκκλιση, δεν έχει σχέση με τον απλό λαό, κ.ο.κ.
Τα πισωγυρίσματα διήρκεσαν πολύ περισσότερο από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Σύμμαχοι νίκησαν τις δυνάμεις του Άξονα, αλλά οι κοινωνίες που αναδύθηκαν και στην Ανατολή και στη Δύση υπήρξαν βαθιά συντηρητικές, με την πυρηνική οικογένεια στο κέντρο, είτε να καταναλώνει ασύστολα, είτε να οικοδομεί τον κρατικό καπιταλισμό στο ανατολικό μπλοκ. Αυτή την κατάσταση κληρονόμησαν τα κινήματα του 1968-69 στα οποία αναφερθήκαμε προηγουμένως.

Σήμερα
Με σημείο καμπής την ανάδυση του κινήματος ενάντια στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση, στη στροφή του 2000 και μέχρι σήμερα, το γυναικείο και τα ΛΟΑΤΚΙ/Queer κίνημα βρίσκονται σε άνοδο και είναι αντιμέτωπα με σοβαρές προκλήσεις. Η διάθεση που εκφράζεται από τις γυναίκες και τους ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους βρίσκεται στον αντίποδα των πολιτικών που ασκούν κράτη και κυβερνήσεις.
Θα δώσω επιγραμματικά μερικά παραδείγματα: Η απεργιακή 8 Μάρτη με έμπνευση από το διεθνές κίνημα είναι μια κατάκτηση που μπορεί να ενισχυθεί περισσότερο, κινητοποιώντας την συλλογική δύναμη μέσα στους χώρους εργασίας και τα συνδικάτα. Το ελληνικό #metoo άνοιξε ένα καπάκι που ήθελαν να κρατήσουν ερμητικά κλειστό, καταγγέλλοντας τις σεξουαλικές παρενοχλήσεις στον χώρο του θεάματος και των media και οδήγησε στις δίκες Λιγνάδη και λοιπών. Η πικρή δικαίωση για τη δολοφονία της Έλενας Τοπαλούδη, οι αντιδράσεις στην συγκάλυψη των πλούσιων βιαστών της Γεωργίας Μπίκα, για την οποία βρεθήκαμε την περασμένη Παρασκευή στο δρόμο.
Την ίδια στιγμή ωστόσο, η θέση των γυναικών στην εργασία παραμένει πιο κακοπληρωμένη και επισφαλής, ενώ κατακτήσεις μιας προηγούμενης περιόδου όπως οι νόμιμες και δωρεάν εκτρώσεις έχουν μπει στο στόχαστρο διεθνώς και στην Ελλάδα. Η ακύρωση του διαβόητου «συνεδρίου» για την γονεϊκότητα και της χρήσης υλικού της εταιρίας προγεννητικής αγωγής που ήθελε να φέρει η Κεραμέως στα σχολεία είναι δείγμα για το ότι υπάρχει δύναμη στη μεριά αυτών που αντιστέκονται.

ΛΟΑΤΚΙ+: Ένα βήμα μπρος δυο πίσω
Η κατάσταση στο κίνημά μας θα έλεγα ότι περιγράφεται σχηματικά από την ετυμηγορία της δίκης των δολοφόνων της Ζάκι: Καταδίκη των 2 δολοφόνων μεν, αλλά οι αστυνομικοί που εμπλέκονται στη δολοφονία έμειναν στο απυρόβλητο. Άλλο πρόσφατο παράδειγμα είναι η απαγόρευση «θεραπειών» μεταστροφής με διατάξεις που την αυτοακυρώνουν και εξαιρούν βασικά μέρη του προβλήματος, όπως ο ρόλος της Εκκλησίας. Αναφέρω λοιπά «συνήθη» περιστατικά όπως αυτό της άρνησης από ιερωμένο σε τρανς γυναίκα συσσιτίου στην Καλλιθέα, ή της νηπιαγωγού που απολύθηκε επειδή είναι τρανς, κ.ά.
Δεν μπορούμε να υποτιμάμε ούτε την καθημερινή ρητορική μίσους από περσόνες της alternative right που υπάρχουν και μέσα στην ίδια την κυβέρνηση Νέας Δημοκρατίας. Παραδείγματα είναι ζητήματα όπως η «ευλογιά των πιθήκων» και η σφαγή στο Τέξας άνοιξαν ένα νέο ομοφοβικό οχετό, στα ταμπλόϊντ και όχι μόνο.
Μια διαπίστωση: Σήμερα υπάρχει μεγαλύτερη συνέργεια ανάμεσα στο γυναικείο και ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα και αυτό είναι ορατό, κυρίως στους αγώνες. Αυτή δεν ήταν δεδομένη, ούτε εύκολη, καθώς για δεκαετίες είχε μεσολαβήσει κινηματική κάμψη και κάποιες φορές αυτοαναφορικότητα εντός των ακτιβιστών-ριών των επιμέρους κινημάτων, πιστεύω ότι τίποτα δεν συμβαίνει σε κενό, αλλά σε συνάρτηση με τις ιστορικές και πολιτικές εξελίξεις.
Σε αυτές τις θετικότερες συνθήκες υπάρχουν ζητήματα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε: Ουσιοκρατικές αντιλήψεις για το σώμα, την ταυτότητα φύλου και τη φυλομετάβαση (transition) εύκολα οδηγούν σε αποκλεισμούς με το πρόσχημα του κινδύνου απώλειας κεκτημένων μιας κοινωνικής ομάδας από κάποια άλλη. Το γνωστό παράδειγμα των trans exclusionary radical feminists (TΕRFs) δεν οδηγεί σε ενδυνάμωση ούτε του ενός κομματιού ούτε του άλλου, αντίθετα βοηθά την πλευρά του κράτους στη χειραγώγηση και των δυο και δυσφημίζει την εικόνα των κινημάτων απελευθέρωσης. Το ότι μέχρι στιγμής αυτή η άποψη δεν ευδοκίμησε στην Ελλάδα είναι δείγμα ωριμότητας του γυναικείου και ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος.
Αντίστοιχο, πιο «δύσκολο» ιδεολόγημα είναι πιστεύω η ισλαμοφοβική αντίληψη που έχουν κατά καιρούς αναπτύξει κομμάτια του φεμινιστικού και ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος σε σχέση με τις μουσουλμανικές κοινότητες μεταναστών, προσφύγων κλπ., ως de facto φορέων οπισθοδρόμησης στα κεκτημένα των δυτικών χωρών. Αν και το θέμα ξεφεύγει από τη θεματική που συζητάμε και χρήζει εκτενέστερης ανάλυσης, χρειάζεται και εδώ μια επισήμανση ότι, οι επιθέσεις στα κεκτημένα έρχονται από τις κυβερνήσεις (εν προκειμένω των δυτικών κρατών) και όχι από τα κομμάτια της κοινωνίας με τη μικρότερη ισχύ.
Όλα αυτά τα αντιφατικά εκτιμώ ότι δείχνουν τα προχωρήματα που έχουμε κάνει ως κινήματα. Ό,τι κερδίσαμε δεν μας το χάρισε καμιά κυβέρνηση, ήταν αποτέλεσμα αγώνων, των δικών μας, αλλά και της κοινωνίας, γιατί προφανώς δεν δρούμε σε γυάλα, αλλά σε συνθήκες που διαμορφώνονται από τους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες.
Η αριστερά έχει να παίξει ρόλο ενωτικά, να αναδείξει και να στηρίξει τις διεκδικήσεις μας, όχι μόνο μέσα στο κοινοβούλιο, αλλά στον δρόμο και μέσα στην κοινωνία.
Σαν κινήματα είμαστε πιο ορατά από ποτέ, και γιατί το παλέψαμε και γιατί μια νέα γενιά το εφαρμόζει στην πράξη, το έχει κατακτήσει. Η ρευστότητα στην ταυτότητα φύλου είναι διάχυτη και δημιουργεί τις προϋποθέσεις η κοινωνία να βλέπει τα πράγματα διαφορετικά. Το κίνημα #MeToo αποτελεί κομμάτι της απάντησης στο μισογυνισμό.
Χωρίς περιθώρια για εφησυχασμούς, αλλά με το βλέμμα στραμμένο στα ανοιχτά μέτωπα, το στοίχημα ξανατίθεται: Και για τα δικαιώματα και για την αλλαγή της κοινωνίας.

mέta The Centre for Postcapitalist CivilisationDiEM25 and Progressive International gladly announce their decision to jointly endorse and support the “It’s Time to Open the Black Boxes” project.

We invite you to explore the updated website opentheblackboxes.org, in which submission is now available in over 15 languages and to participate in the two current open calls: our ongoing Shape the World with your Word, along with “In the Era of War, by contributing your own two words.

Initiated in 2012 by the nonprofit organization Vital Space and the artist Danae Stratou, “Open the Black Boxes” is an international, collaborative, multilingual, participatory and continuously upgraded platform, offering real-time cultural and statistical material online for public use.

Via visually engaging formats, the open-source platform reflects an ever-changing portrait of contemporary society, eliciting from all over the world one-word responses that highlight collective fears and/or aspirations on any given subject and conjuncture. The project investigates the space between art, democracy and political action by raising awareness on present challenges, attaining global outreach and by focusing on how society responds directly to its most pressing issues

It’s Time to Open the Black Boxes invites people across the world to submit online a single word in reply to one of two questions:

What threatens you the most?

What are you most eager to preserve?

At a time marked by war, multiple crises, a global pandemic, economic uncertainty, social and environmental disasters, we find ourselves in the clasps of multiple fears. We are in need of expression, and Digital Media offers the most liberating and ecological space for this action. When put together, these single words help paint a magnificently insightful picture of our priorities, offering an opportunity to explore our shared public space, our shared fears, our shared aspirations, thus helping us visualise in condensed form our angst and the hope that springs from it at the current juncture.

Gathered without intermediaries, the words become a valuable record of our time. Combining new technologies with art practices can open the public dialogue at this critical time to promote direct and advanced democratic practices.

The statistics presented, and their constant flow, serve as raw materials for artists, researchers, and everyone who wants to make sense of the present crises and reimagine our future.

By jointly endorsing and supporting It’s Time to Open the Black Boxes, mέta, DiEM25, and Progressive International are firstly enabling the project to grow thus gathering vital data on how society responds directly to its most pressing issues and simultaneously they are given a tool to widely disseminate their views, receive valuable feedback and propose concrete news ways of deepening public participation through artistic means.

Since 2016 the project has already offered visual and participatory material presented at many of DiEM25’s events throughout Europe as well as run specific open calls, in synch with particular campaigns by our movement, and presented the resulting artistic video projections at the ΜeΡΑ25 launch events in Athens and Berlin.

efsyn | Μάκης Σολωμός

Ο Ξενάκης, του οποίου γιορτάζουμε φέτος τα 100 χρόνια (αν και γεννήθηκε ίσως το 1921 κι όχι το 1922), είναι ο ριζικά πρωτότυπος δημιουργός που πραγματοποίησε μια εκπληκτική καλλιτεχνική επανάσταση. Εισήγαγε τις μαθηματικές πιθανότητες για να συνθέσει μουσική μαζών, μετέφερε στη μουσική κι άλλα επιστημονικά εργαλεία (όπως τη μαθηματική θεωρία παιχνιδιών, τα κυψελοειδή αυτόματα κτλ.), προχωρώντας προς αυτό που ονόμασε «συμμείξεις τέχνης και επιστήμης». Ταυτόχρονα, έγινε πρωτοπόρος στη νέα σύλληψη της μουσικής ως σύνθεσης του ήχου και όχι ως σύνθεση με ήχους (όπως είναι παραδοσιακά η μουσική), εισήγαγε νέες ηχητικές μορφολογίες (όπως τις «δενδρώσεις»), επεξεργάστηκε τη χωροποίηση του ήχου και άλλα πολλά. Καινοτόμησε επίσης και στις μουσικές τεχνολογίες όντας ένας από τους πρώτους που χρησιμοποίησαν ηλεκτρονικό υπολογιστή στη μουσική, έχοντας εφεύρει την κοκκοειδή σύνθεση του ήχου, τη στοχαστική σύνθεση του ήχου, το UPIC (όπου σχεδιάζουμε τον ήχο) κτλ. Τέλος υπήρξε και ο γνωστός πολυκλαδικός καλλιτέχνης των πολυτόπων.

Πολύ πιθανόν η καλλιτεχνική αυτή επανάσταση να είναι η μεταφορά μιας άλλης επανάστασης, πολιτικής: της «νικηφόρας επανάστασης που χάθηκε». Ως γνωστό, ο Ξενάκης συμμετείχε ενεργά στην Αντίσταση. Πρώτα με τους φοιτητές: «Ημουν στην οργάνωση του Πολυτεχνείου μαζί με τον Κώστα Φιλίνη, τον Γρηγόρη Φαράκο. Και αναμείχθηκα σε όλους τους αγώνες, έγινα μέλος της Πανσπουδαστικής Επιτροπής, γραμματέας της ΕΠΟΝ Πολυτεχνείου το 1943-44»(1), μας λέει. Στις μεγάλες διαδηλώσεις κατά της καταναγκαστικής εργασίας «ήμουνα πάντα μπροστά μπροστά»(2), γράφει, όπως το επιβεβαιώνει μια φωτογραφία που έχουμε από τη μεγάλη διαδήλωση της 25ης Μαρτίου 1942. Στα Δεκεμβριανά, παίρνει τα όπλα και γίνεται ομαδάρχης του περίφημου Λόχου σπουδαστών του ΕΛΑΣ που θα μετονομαστεί λόχος Λόρδος Μπάυρον. Θα τραυματιστεί σοβαρά την 1η Ιανουαρίου 1945: «Παραλίγο να μείνω […] Ηρθε μια διαταγή. Δεν συμφωνούσα καθόλου, αλλά επειδή υπήρχε κομματική πειθαρχία, υπάκουσα. Ηταν η τελευταία φορά που υπάκουσα σε μια διαταγή. Μου ζήτησαν να πάω να καταλάβω ένα τετράγωνο. Ημουν σίγουρος ότι δεν άξιζε τον κόπο, ότι ήταν μια τελείως ανόητη, απελπιστική υπόθεση, γιατί γνωρίζαμε ήδη, δεδομένης της θέσης του εχθρού και της γενικότερης κατάστασης του μετώπου στην Αθήνα, ότι το παιχνίδι είχε τελειώσει. […] Είχα βάλει όλους τους άντρες μου όπου χρειαζόταν. Ηρθαν οι Αγγλοι με τανκς, άρχισαν να πυροβολούν και εκεί τραυματίστηκα. Δίπλα μου ήταν ένας νεαρός άνδρας και μια νεαρή γυναίκα, αυτουνού το κεφάλι του είχε χαθεί, η νεαρή γυναίκα ήταν νεκρή. Εγώ, δεν ένιωθα τίποτα εκτός από ένα τεράστιο αντικείμενο φυτεμένο στο πρόσωπο: ένα θραύσμα από όλμο στο μάτι και το μάγουλο»(3). Οταν βγει από το νοσοκομείο, θα καταφέρει να τελειώσει τις σπουδές του -σπουδές πολιτικού μηχανικού– και θα συνεχίσει την πολιτική δράση. Από τον φάκελο της αστυνομίας, που δημοσίευσε η «Εφημερίδα των Συντακτών» τον προηγούμενο Μάιο, μαθαίνουμε την ημερομηνία όπου τον καλούν για στράτευση, Ιούλη του 1947. Εκεί μαθαίνει τι τον περιμένει, δηλαδή η Μακρόνησος, και το σκάει. Τελικά θα καταφέρει να αποδράσει από την Ελλάδα και να φτάσει στη Γαλλία τον Νοέμβρη του 1947. Στην Ελλάδα, θα καταδικαστεί ερήμην σε θάνατο για «πολιτική τρομοκρατία», ποινή η οποία θα μετατραπεί αργότερα σε «δεκαετή κάθειρξη επί λιποταξία» και θα του αφαιρεθεί η ελληνική υπηκοότητα (η οποία θα του επιστραφεί μόνο με τη πτώση της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών, το 1974).

Φτάνοντας στη Γαλλία, ο Ξενάκης δεν θα ξεχάσει την Ελλάδα και τους αγώνες που έδωσε, παρότι θα έχει πολύ σκληρά λόγια για τη πολιτική του ΚΚΕ («Θα μπορούσαμε, θα έπρεπε να τους είχαμε σπρώξει [τους Βρετανούς] αμέσως στη θάλασσα. […] Υπήρχε αναμονή, έλλειψη απόφασης, έλλειψη στρατηγικής […] και τελικά μετά τη θλιβερή ιστορία του Δεκεμβρίου 1944 […] όλο το κίνημα έχασε, στρατιωτικά και πολιτικά»(4). Στα πρώτα του μουσικά έργα στη Γαλλία, θα προσπαθήσει να χρησιμοποιήσει τη μουσική για να εκφραστεί, όπως κάνουμε π.χ. όταν μελοποιούμε ποίηση. Σ’ αυτά τα έργα, η μουσική του είναι ήδη καινοτόμα, αλλά περιορισμένα: προσπαθεί κατά κάποιο τρόπο να γίνει ο Μπάρτοκ της Ελλάδας, δηλαδή να χρησιμοποιήσει ταυτόχρονα στοιχεία της παράδοσης και στοιχεία μοντερνισμού. Στο τελευταίο πρώιμο του έργο, που έγραψε έναν άλλο Δεκέμβρη, τον Δεκέμβρη του 1953, το «Σταμάτης Κατωτάκης, Καθιστό» -έργο που παίχτηκε για πρώτη φορά στο συμπόσιο Xenakis 22, στο Πολυτεχνείο, τον προηγούμενο Μάιο– χρησιμοποιεί τρίφωνες ηπειρώτικες πολυφωνίες (ελάχιστα γνωστές εκείνη την εποχή) για να μελοποιήσει ένα δικό του κείμενο το οποίο αναφέρεται στον φοιτητή Σταμάτη Κατωτάκη που κυνήγησαν οι Γερμανοί μέσα στο Πολυτεχνείο, πριν τον εκτελέσουν στο Χαϊδάρι.

Τον ίδιο Δεκέμβρη του 1953 -μάλλον μόλις τελειώνει το «Σταμάτης Κατωτάκης» σαν να απελευθερώνεται με αυτό το έργο από το χρέος που έχει απέναντι στους παλιούς τους συντρόφους – ο Ξενάκης ξεκινά το πρώτο του αναγνωρισμένο έργο, τις περίφημες «Μεταστάσεις». Είναι το έργο όπου πλάθει τον ηχητικό κόσμο που θα τον χαρακτηρίσει, έναν κόσμο εντελώς καινούργιο. Το έρεισμά του, μας λέει ο ίδιος, είναι οι τεράστιες διαδηλώσεις της Κατοχής: «Ποτέ δεν θα ξεχάσω τον σταθερό, ρυθμικό θόρυβο εκατό χιλιάδων ανθρώπων να μετασχηματίζεται σε ένα είδος φανταστικής αταξίας… Δεν θα μπορούσα ποτέ να φανταστώ ότι μια μέρα όλα αυτά θα έβγαιναν ξανά στην επιφάνεια και θα γίνονταν μουσική: οι “Μεταστάσεις”»(5). Εδώ λοιπόν δεν χρησιμοποιεί τη μουσική για να εκφραστεί: είναι η ίδια η μουσική που γίνεται έκφραση. Πλάθοντας τις «ηχητικές μάζες» που θα χαρακτηρίσουν πλέον το μουσικό του έργο, μεταφέρει στη μουσική την ανθρώπινη εμπειρία που έζησε στην Κατοχή και στα Δεκεμβριανά.

Κι έτσι λοιπόν πραγματοποιείται η μεταφορά από τον χώρο της πολιτικής στον χώρο της μουσικής, χώρο στον οποίο θα μπορούσε να πει κανείς ότι, με τον Ξενάκη, έχουμε μια «νικηφόρα επανάσταση»!

Εκδήλωση: Ιάννης Ξενάκης: ο ήχος που γεννήθηκε από μια έκρηξη της Ιστορίας. Μουσικές διασταυρώσεις επί σκηνής Ωδείο Αθηνών, Κυριακή 18 Δεκέμβρη, ώρα 20.00 Μουσική και συζήτηση με τους Παύλο Αντωνιάδη, Ορέστη Καραμανλή, Μάκη Σολωμό, Γεωργία Σπυροπούλου, MC Yinka. Συντονισμός Κώστας Ράπτης.

Διοργάνωση: Το mέta | Κέντρο Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού

  1. Ιάννης Ξενάκης, «Αυτοβιογραφικό», στο Ιάννης Ξενάκης, «Κείμενα περί μουσικής και αρχιτεκτονικής», κριτική έκδοση Μάκης Σολωμός, μετάφραση Τίνα Πλυτά, Αθήνα, Ψυχογιός.
  2. Ιάννης Ξενάκης στο Henry-Louis de La Grange, «Entretiens avec Xenakis», ανέκδοτο, 1972
  3. Ιάννης Ξενάκης στο Henry-Louis de La Grange, όπ. παρ., σελ. 47 και 51
  4. Ιάννης Ξενάκης στο Henry-Louis de La Grange, όπ. παρ., σελ. 46
  5. Ιάννης Ξενάκης στο Μπάλιντ Αντρας Βάργκα, «Συνομιλίες με τον Ιάννη Ξενάκη», μετάφραση Αλέκα Συμεωνίδου, Αθήνα, Ποταμός, 2004, σελ. 72.

Για δεύτερο -κατά σειρά- καλοκαίρι, το mέta, Κέντρο Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού διοργάνωσε το “mέta-μπουλούκι”: μια περιοδεία ανά την Ελλάδα η οποία, συνδυάζοντας διαφορετικές τέχνες και διαφορετικές καλλιτεχνικές γλώσσες, προτείνει το πνεύμα της συλλογικής γιορτής ως κατάσταση αυτοδικαίως πολιτική – στο φόντο της κρίσης, της πανδημίας, της πολεμικής φρενίτιδας και συνολικά της μεταβατικής εποχής που ζούμε. Όχι ως εκτόνωση, αλλά ως συνειδητή χειρονομία πλησιάσματος και άρσης των στεγανών ανάμεσα στο κέντρο και την περιφέρεια της χώρας, την “υψηλή” και την “λαϊκή” τέχνη, τον θεωρητικό προβληματισμό και την πολιτιστική δράση.


Η φετινή επέτειος των εκατό χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή στρέφει το νου μας σε παλιές και νέες μορφές ξεριζωμού και μας εμπνέει να διασταυρώσουμε ιστορίες, ελληνικές και μη, της προσφυγιάς, της μετανάστευσης, αλλά και της εγχώριας σημερινής μας δυστοπίας, σε κλίμα άλλοτε περίσκεψης, άλλοτε περιπαικτικής αυθάδειας και άλλοτε ευφρόσυνης ανάτασης. Για να αποδειχθεί ότι κοινή είναι η μοίρα των λαών.

Το ευρύ κοινό σε Θεσσαλονίκη, Λάρισα, Χανιά, Ηράκλειο και Αθήνα, είχε την ευκαιρία να χαρεί την Αυγερινή Γάτση που με το ακορντεόν και τη φωνή θα πατήσει σε μονοπάτια και δρόμους που συνδέουν ανατολή και δύση μεταφέροντας τραγούδια για Σμυρνιές που βίωσαν τον ξεριζωμό, τη μοναξιά και την εγκατάσταση στο νέο /ξένο τους τόπο.
Ακολούθησε ο Δημήτρης Μυστακίδης, με την τριαντάχρονη διαδρομή στο ρεμπέτικο και τη λαϊκή κιθάρα, ο οποίος στην παράσταση “Amerika” ξεδιπλώνει μέσα από τραγούδια, διηγήσεις και πλούσιο οπτικοακουστικό υλικό την -τόσο επίκαιρη σε νέους καιρούς προσφυγιάς και μετανάστευσης γύρω μας- ιστορία, τους αγώνες, τη δημιουργία και τις ιδιαίτερες τεχνικές των Ελλήνων μεταναστών μουσικών στην Αμερική του 20ού αιώνα.
Τέλος, τη σκυτάλη πήρε το σχήμα των Σπύρου Γραμμένου και Κωνσταντίνου Πουλή, με τη συνοδεία του τραγουδοποιού Γιάννη Ταυλά, σε έναν λοξό σχολιασμό της πραγματικότητας, με κιθάρες, μπουζούκια, λαούτα, μαντολίνα, με πολύ μπρίο αλλά και με αναδρομές που φθάνουν στο ρεμπέτικο και παραδοσιακό τραγούδι.

Τα κέρδη από το “mέta-μπουλούκι” διατέθηκαν στο Habibi Works, μια πρωτοποριακή προσπάθεια για τη στήριξη των προσφύγων, και όχι μόνο, στον Κατσικά Ιωαννίνων. Πρόκειται για ένα διαπολιτισμικό πολυχώρο παραγωγής και μόρφωσης που ακολουθεί τις αρχές της αλληλέγγυας οικονομίας και της αυτο-οργάνωσης, στηριζόμενος αποκλειστικά στο crowdfunding.

Την Τρίτη 29 Νοεμβρίου, Διεθνή Ημέρα Αλληλεγγύης στον Παλαιστινιακό Λαό, το mέta, Κέντρο Μετακαπιταλιστικού Πολιτισμού διοργάνωσε στον κινηματογράφο “Τριανόν” μονοήμερο κινηματογραφικό φεστιβάλ υπό τον τίτλο “Στον καθρέφτη της Παλαιστίνης: Εικόνες και ήχοι μιας καθημερινής μάχης για αξιοπρέπεια και ελευθερία”.

https://metacpc.org/activities/palestine-mirror-2/

Πρόκειται για την δεύτερη κατά σειρά χρονιά που το mέta τιμά, με οδηγό το καλλιτεχνικό έργο Παλαιστινίων δημιουργών, τους αγώνες του παλαιστινιακού λαού, τους οποίους κρίνει, σε πείσμα των όσων ισχυρίζεται ο κυρίαρχος λόγος, ως κεντρικής σημασίας για κάθε προσπάθεια διαμόρφωσης μιας δικαιότερης κοινωνίας στη γειτονιά μας και διεθνώς.

περισσότερα έδω: https://www.youtube.com/watch?v=W7zW2RCXKwM

Μετάβαση στο περιεχόμενο