Η οπτική του Slavoj για τον μετακαπιταλισμό – συνεισφορά στο mέta:

Εκπολιτίζοντας τους πολιτισμούς

Αυτό που δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό της σημερινής παγκόσμιας τάξης ως «εταιρικής νεοφεουδαρχίας» είναι μια διαδικασία την οποία δεν είχε φανταστεί ο Μαρξ. Όταν, λόγω του κρίσιμου ρόλου της «γενικής διανόησης» (γνώση και κοινωνική συνεργασία) στη δημιουργία πλούτου, οι μορφές πλούτου είναι όλο και πιο απόλυτα δυσανάλογες με τον άμεσο χρόνο εργασίας που δαπανάται για την παραγωγή τους, το αποτέλεσμα δεν είναι, όπως φαίνεται να περίμενε ο Μαρξ, η αυτοδιάλυση του καπιταλισμού, αλλά ο σταδιακός και σχετικός μετασχηματισμός του κέρδους που δημιουργήθηκε μέσω της εκμετάλλευσης της εργασίας – η μετατροπή του, δηλαδή, σε «ενοίκιο» που αποκτήθηκε μέσω της ιδιωτικοποίησης της γενικής διανόησης. Ας πάρουμε την περίπτωση του Μπιλ Γκέιτς: πώς έγινε ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο; Ο πλούτος του δεν έχει καμία σχέση με το κόστος παραγωγής των προϊόντων που εμπορεύεται η Microsoft (μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι η Microsoft πληρώνει σχετικά υψηλούς μισθούς στους «πνευματικούς της εργαζόμενους»), δηλαδή ο πλούτος του Gates δεν είναι το αποτέλεσμα της επιτυχίας του στην παραγωγή καλού λογισμικού σε χαμηλότερες τιμές από αυτές των ανταγωνιστών του ή της πληρέστερης εκμετάλλευσης των μισθωτών πνευματικών εργαζομένων του. Γιατί, λοιπόν, εκατομμύρια εξακολουθούν να αγοράζουν Microsoft; Επειδή η Microsoft επιβλήθηκε ως ένα σχεδόν καθολικό πρότυπο, (σχεδόν) μονοπωλώντας το πεδίο – ένα είδος άμεσης ενσάρκωσης της «γενικής διανοίας». Τα πράγματα είναι παρόμοια με τον Τζεφ Μπέζος και την Amazon, με την Apple, το Facebook κ.λπ. κ.λπ. – σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, τα ίδια τα κοινά –οι πλατφόρμες (χώροι κοινωνικής ανταλλαγής και αλληλεπίδρασής μας)– ιδιωτικοποιούνται, κάτι που βάζει εμάς τους χρήστες τους στη θέση των δουλοπαροίκων που πληρώνουν ενοίκιο στον ιδιοκτήτη ενός κοινού αγαθού σαν να ήταν φεουδάρχης μας. Το μεγάλο επίτευγμα της νεωτερικότητας, ο δημόσιος χώρος, εξαφανίζεται – και η λύση δεν είναι η κρατικοποίηση των ιδιωτικών κοινών, καθ’ ότι αυτά εξακτινώνονται πολύ πέρα ​​από τα εθνικά κράτη.

Αλλά αυτό που καθιστά την κατάσταση πραγματικά επικίνδυνη, ωθώντας μας σε μια νέα βαρβαρότητα, είναι ότι αυτά τα παγκόσμια ιδιωτικοποιημένα κοινά αγαθά συνυπάρχουν με ένα νέο κύμα ισχυρού ανταγωνισμού εθνικών κρατών που έρχεται σε αντίθεση με την επείγουσα ανάγκη να καθιερωθεί ένας νέος τρόπος σχέσης μας με το περιβάλλον, μια ριζική πολιτικο-οικονομική αλλαγή που ονομάζεται από τον Peter Sloterdijk «η εξημέρωση του πολιτισμού των άγριων ζώων». Μέχρι σήμερα, κάθε πολιτισμός πειθαρχούσε/εκπαίδευε τα μέλη του και εγγυόταν την πολιτική ειρήνη μεταξύ τους, αλλά η σχέση μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και κρατών βρισκόταν μόνιμα κάτω από τη σκιά ενός πιθανού πολέμου, με κάθε εποχή ειρήνης να μην είναι τίποτα περισσότερο από μια προσωρινή ανακωχή. Ολόκληρη η ηθική ενός κράτους κορυφώνεται στην ύψιστη πράξη ηρωισμού, την ετοιμότητα να θυσιάσει κανείς τη ζωή του για το έθνος-κράτος του, που σημαίνει ότι οι άγριες βαρβαρικές σχέσεις μεταξύ των κρατών χρησιμεύουν ως θεμέλιο της ηθικής ζωής μέσα σε ένα κράτος. Σήμερα, τα πράγματα γίνονται ακόμη χειρότερα. Αντί να εκπολιτίσουμε τους πολιτισμούς και τις σχέσεις μεταξύ τους, η συνεχιζόμενη ιδιωτικοποίηση των κοινών υπονομεύει την ηθική ουσία μέσα σε κάθε πολιτισμό, ωθώντας μας πίσω στη βαρβαρότητα. Ωστόσο, τη στιγμή που αποδεχόμαστε πλήρως το γεγονός ότι ζούμε σε ένα Διαστημόπλοιο Γη, το καθήκον που μας επιβάλλεται επειγόντως είναι αυτό της πραγματοποίησης της καθολικής αλληλεγγύης και συνεργασίας μεταξύ όλων των ανθρωπίνων κοινοτήτων. Δεν υπάρχει υψηλότερη ιστορική αναγκαιότητα που να μας ωθεί προς αυτή την κατεύθυνση, η ιστορία δεν είναι με το μέρος μας, τείνει προς τη συλλογική μας αυτοκτονία. Όπως έγραψε ο Walter Benjamin, το καθήκον μας σήμερα δεν είναι να σπρώξουμε το τρένο της ιστορικής προόδου, αλλά να τραβήξουμε το φρένο έκτακτης ανάγκης πριν βρεθούμε όλοι μας σε μια βαρβαρική εκδοχή μετακαπιταλισμού.

Ο Slavoj Žižek είναι πολιτικός φιλόσοφος, πολιτιστικός κριτικός και λακανικός ψυχαναλυτής. Είναι Κύριος Ερευνητής στο Ινστιτούτο Κοινωνιολογίας και Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Λιουμπλιάνα, Διακεκριμένος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και Διεθνής Διευθυντής του Ινστιτούτου Birkbeck για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Ο Slavoj Žižek είναι ένας ιδιαίτερα παραγωγικός συγγραφέας, το έργο του οποίου τράβηξε τη διεθνή προσοχή μετά τη δημοσίευση του πρώτου του βιβλίου στα αγγλικά, Το υψηλό αντικείμενο της ιδεολογίας (1989).

Η οπτική της Lyndsey για τον μετακαπιταλισμό – συνεισφορά στο mέta:

Χορεύοντας μετά τον καπιταλισμό

Θα υπάρχει άραγε πολιτισμός μετά τον καπιταλισμό; Ναι, θα υπάρχει χορός και τραγούδι, λέξεις και εικόνες. Ας ελπίσουμε ότι τα τραγούδια δεν θα αφορούν τα τέλη του καπιταλισμού, αλλά την αρχή κάτι νέου. Φυσικά, οι μελωδίες θα μπορούσαν να ακούγονται έντονα οικείες. Αν όμως φτάσουμε στο τέλος του καπιταλισμού, αλλά μετά ανακαλύψουμε ότι είχαμε ξεχάσει πώς να χορεύουμε;

Στα πάνω από πενήντα χρόνια που ακολούθησαν την περιγραφή της κοινωνίας από τον Guy Debord ως «κοινωνία του θεάματος», κάτι που σήμαινε ότι οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων είχαν διαμεσολαβηθεί από εικόνες, οι νέοι διαμεσολαβητές της εξουσίας μάς έδωσαν την «κοινωνία του αλγορίθμου». Ίσως ο καπιταλισμός του φετιχισμού των εμπορευμάτων να καταρρέει τώρα υπό το βάρος των επίμονων αληθειών της κλιματικής καταστροφής και της μη βιώσιμης οικονομίας. Πιστεύαμε ότι αν καταναλώναμε όλα αυτά τα παντοδύναμα λαμπερά αντικείμενα, θα μπορούσαμε να βρούμε έναν τρόπο να «εμφανιστούμε» στον κόσμο. Τώρα πια δεν είμαστε τόσο σίγουροι ότι οι εικόνες μπορούν να σταματήσουν την πλήρη εξαφάνισή μας —ή και της ίδιας της ζωής— από αυτό τον πλανήτη.

Όμως τα μέσα πολιτιστικής παραγωγής βρίσκονται ήδη υπό νέα διαχείριση, και αυτό θα πρέπει να μας ανησυχεί ως προς τις προοπτικές δημιουργίας νέων ειδών πολιτιστικής, δημιουργικής, πολιτικής και τελικά γήινης και πλανητικής ζωής.

Σε στενή αρμονία με τα προσωπικά μας γούστα και συνήθειες, οι αλγόριθμοι των αυτοκρατοριών των μεγάλων τεχνολογικών κολοσσών είναι αφιερωμένοι στο να μας δίνουν ακριβώς αυτό που μας αρέσει — έτσι ώστε να μας αρέσει όλο και περισσότερο κάθε φορά. Πολλά εκατομμύρια από εμάς πιστεύουμε ότι αυτό που πραγματικά θα θέλαμε είναι κάτι άλλο, νέο, βιώσιμο, πραγματικό, κάτι πολύ διαφορετικό. Οπότε κάνουμε κλικ και πράγματι ανακαλύπτουμε άλλους που έχουν βάλει παρόμοιες σκέψεις και συναισθήματα σε λέξεις, εικόνες, ήχους και αντικείμενα. Βιώνουμε για ένα διάστημα την ευχαρίστηση και τη χαρά που πηγάζει από το να είμαστε μεταξύ μας σε ένα δημιουργικό χώρο.

Σύντομα, όμως, εμφανίζεται το χέρι του κρυμμένου επιμελητή. Δεν είναι απλά ότι γινόμαστε παραλήπτες περισσότερων από τα ίδια, ή ακόμα χειρότερα, περισσότερων απ’ ό,τι ο επιμελητής υποθέτει πως μοιάζουν με αυτά που μας αρέσουν. Αλλά ότι γινόμαστε αποδέκτες εν γένει, και δη συνεχώς. Το θέμα δεν είναι ότι ανακαλύπτουμε, αλλά να «συνεχίζουμε να ανακαλύπτουμε!»

Η αίσθηση απώλειας που συνοδεύει την κοινωνία του θεάματος είναι τόσο οξεία, ίσως και ακόμα πιο έντονη, στην παραγωγή πολιτισμού που καλλιεργεί την περιέργεια και την ανησυχία μας με αυτόν τον τρόπο. Η συγγραφέας Julia  Bell χρησιμοποίησε τη φράση «Βιομηχανικό Σύστημα Προσοχής» (Attention Industrial Complex) για να περιγράψει πώς αυτό το ίδιο πράγμα που μας δίνει τέχνη και πολιτισμό —η προσοχή μας— έχει καταστεί εμπορικό προϊόν.

Η «Κρίση στον Πολιτισμό» φυσικά μας συνοδεύει από την αρχή του καπιταλισμού. Στο ομότιτλο δοκίμιό της, η Hannah Arendt ανέφερε από νωρίς ότι υπάρχε μια στενή σχέση μεταξύ της ολοένα και πιο αποκαλυπτικής εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων και της κατανάλωσης των δημιουργικών μας πόρων.

Δεν χρειαζόταν —και δεν χρειάζεται— να είναι έτσι. Η λέξη «πολιτισμός», παρατήρησε η Arendt, αρχικά «προέρχεται από το colere —καλλιεργώ, κατοικώ, φροντίζω, διατηρώ— και σχετίζεται κυρίως … με την αίσθηση της καλλιέργειας και της φροντίδας της φύσης μέχρι να γίνει κατάλληλη για ανθρώπινη κατοίκηση». Αυτή η «στάση στοργικής φροντίδας», είπε, «βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με όλες τις προσπάθειες να υποταχθεί η φύση στην κυριαρχία του ανθρώπου».

Μπορεί να εκπλαγούν κάποιοι όταν μάθουν ότι στην Hannah Arendt άρεσε να χορεύει επάνω στα τραπέζια. Το να μάθει κανείς να χορεύει ξανά είναι, νομίζω, μέρος της αποστολής του mέta. Ανυπομονώ να συμμετάσχω.

Η Lyndsey Stonebridge είναι συγγραφέας και καθηγήτρια ανθρωπιστικών επιστημών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Πανεπιστήμιο του Birmingham στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου εργάζεται σε νέες δημιουργικές, συνεργατικές και διεπιστημονικές προσεγγίσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως το Refugee Hosts και το Rights4Time.

Γράφει για την λογοτεχνία του εικοστού αιώνα και τη σύγχρονη λογοτεχνία, την πολιτική θεωρία και την ιστορία. Πρόσφατα βιβλία της περιλαμβάνουν το The Judicial Imagination: Writing after Nuremberg (2011) — Βραβείο Rose Mary Crawshay της Βρετανικής Ακαδημίας (2014), Placeless People: Writing, Rights and Refugees (2018) — Βραβείο Καλύτερου Βιβλίου της Ένωσης Μοντερνιστικών Σπουδών 2018, και τη συλλογή δοκιμίων Writing and Righting: Literature in the Age of Human Rights (2020). 

Αυτή τη στιγμή γράφει μια κριτική-δημιουργική περιγραφή της συνάφειας της σκέψης της Hannah Arendt με το σήμερα, Thinking Like Hannah Arendt, η οποία θα εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Jonathan Cape το 2022 και εργάζεται σε ένα νέο έργο, το TheFutureofHope. Είναι σχολιάστρια και εκφωνήτρια ΜΜΕ, και γράφει τακτικά για το The New Statesman.

Η οπτική του Michael για τον μετακαπιταλισμό – συνεισφορά στο mέta:

Για να επιτύχουμε μια μετακαπιταλιστική κοινωνία, πρέπει πρώτα να προσδιορίσουμε τους καθοριστικούς θεσμούς του καπιταλισμού.

Κατά την άποψή μου αυτοί είναι:

(1) η ιδιωτική ιδιοκτησία των παραγωγικών μέσων,

(2) ο αυταρχικός έλεγχος των χώρων εργασίας,

(3) η παραγωγή με σκοπό το κέρδος και τη διατήρηση της δυνατότητας των ιδιοκτητών να κυβερνούν και να κερδίζουν,

(4) ο εταιρικός καταμερισμός εργασίας, με ισχυροποιημένους υπαλλήλους (τους οποίους ονομάζω «συντονιστική τάξη») να κυριαρχούν στους ανίσχυρους υπαλλήλους (τους οποίους αποκαλώ «εργατική τάξη»),

(5) η αμοιβή/μισθός για ιδιοκτησία και ισχύ (ή για παραγωγή)· και

(6) η κατανομή των αγαθών δια της αγοράς ή του κεντρικού σχεδιασμού.

Κάθε ένα από αυτά τα θεσμικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα δημιουργεί ταξικό διχασμό και ταξική κυριαρχία∙ ενδυναμώνει τους λίγους και υποτάσσει τους πολλούς∙ προκαλεί ασύλληπτες ανισότητες σε status και πλούτο∙ καταστρέφει την αξιοπρέπεια· θυσιάζει την κοινωνικότητα∙ αρνείται τη διαφορετικότητα. Και ακόμη και πέρα ​​από όλα αυτά, αυτά τα θεσμικά χαρακτηριστικά συνιστούν μια μηχανή αυτοκτονίας που καταβροχθίζει όχι μόνο τις προοπτικές ανθρώπινης πληρότητας, αλλά ακόμη και τις προοπτικές ανθρώπινης επιβίωσης.

Για να ξεπεράσουμε τον καπιταλισμό, και περαιτέρω, για να ξεπεράσουμε την ταξική διαίρεση και την ταξική κυριαρχία, και εν προκειμένω, για να προχωρήσουμε πέρα από την οικονομία που υποστηρίζει και εντείνει όλες τις κοινωνικές ιεραρχίες, είτε έχουν ρίζες σε φυλετικές, πολιτισμικές, σεξουαλικές ή πολιτικές σχέσεις, και για να ξεπεράσουμε την καθοδική μας ολίσθηση σε έναν βάρβαρο οικολογικό εφιάλτη, πρέπει να επιτύχουμε τον μετακαπιταλισμό — όπως επίσης και τον μετα-ρατσισμό, τη μετα-πατριαρχία και τον μετα-αυταρχισμό.

Φυσικά, το με τι θα μοιάζει θα μοιάζει και πώς θα λειτουργεί μια άξια και βιώσιμη μελλοντική οικονομία (ή ένας πολιτισμός, ή μια οικογενειακή ζωή, ή ένα πολίτευμα) θα εξαρτηθεί από τις πραγματικές εμπειρίες διαφυγής από το παρελθόν και εισόδου στο μέλλον. Οι λεπτομέρειες για το δεύτερο δεν μπορούν να προβλεφθούν, πόσω μάλλον να νομοθετηθούν τώρα. Ωστόσο, μπορούμε να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε σε ένα βασικό ερώτημα. Ποια είναι τα ελάχιστα βασικά οικονομικά θεσμικά χαρακτηριστικά στα οποία πρέπει να φτάσουμε, εάν πρόκειται ο μελλοντικός μας εαυτός να είναι ελεύθερος και καταρτισμένος σωστά ώστε να μπορούμε να ασκήσουμε συλλογική αυτοδιαχείριση στις μετακαπιταλιστικές ζωές μας με αξιοπρέπεια, ισότητα και κοινωνική αλληλεγγύη; Έχουμε ευθύνη, πέρα ​​από το να περιμένουμε να δούμε τι θα προκύψει. Έχουμε ευθύνη, πέρα ​​από την πάλη ενάντια στις τρέχουσες αδικίες. Πρέπει επίσης να συμφωνήσουμε σε μια σκαλωσιά θεμελιωδών χαρακτηριστικών που θα αποδειχθούν απαραίτητα για την επίτευξη του μετα-καπιταλισμού (καθώς και άλλων εξω-οικονομικών επιτευγμάτων) και πρέπει να αγωνιστούμε και να κερδίσουμε αυτά τα βασικά χαρακτηριστικά, έτσι ώστε ο μελλοντικός εαυτός μας να μπορεί να ζήσει όπως αποφασίσει σε ένα νέο κόσμο που θα έχει δημιουργήσει.

Όταν σκέφτομαι αυτήν την ευθύνη, ιδίως όσον αφορά την υπέρβαση της καπιταλιστικής οικονομίας, τα βασικά χαρακτηριστικά για μένα αποτελούν αυτό που άλλοτε ονομάστηκε συμμετοχική οικονομία, άλλοτε συμμετοχικός σοσιαλισμός και άλλοτε επίσης με άλλα ονόματα, τα οποία είναι απλά ετικέτες. Τα χαρακτηριστικά αυτού του αναδυόμενου συμμετοχικού οράματος είναι τα εξής:

(1) κοινή ιδιοκτησία των παραγωγικών μέσων (σε αντικατάσταση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας αυτών των παραγωγικών μέσων),

(2) συμβούλια αυτοδιαχείρισης του χώρου εργασίας και των καταναλωτών (σε αντικατάσταση του αυταρχικού ελέγχου της παραγωγής και της κατανάλωσης),

(3) παραγωγή για την ανθρώπινη πληρότητα και ανάπτυξη (αντί για την παραγωγή με σκοπό το κέρδος),

(4) θέσεις εργασίας σχεδιασμένες για την εξισορρόπηση των επιπτώσεών τους στη δυνατότητα κατίσχυσης (σε αντικατάσταση ενός εταιρικού καταμερισμού εργασίας που εξυψώνει μια ισχυροποιημένη συντονιστική τάξη έναντι μιας ανίσχυρης εργατικής τάξης),

(5) αμοιβή που βασίζεται στη διάρκεια, στην ένταση και στη δυσκολία της εργασίας με κοινωνική αξία (για να αντικαταστήσει την αμοιβή για περιουσία, ισχύ ή παραγωγή),

(6) και αποκεντρωμένη συνεργατική διαπραγμάτευση της κατανομής, που ονομάζεται συμμετοχικός προγραμματισμός (για την αντικατάσταση των αγορών και του κεντρικού σχεδιασμού).

Οι λεπτομέρειες για το πώς θα σχηματιστεί κάθε μία από αυτές τις κρίσιμες δομές, πόσω δε μάλλον το πλήθος των πρόσθετων χαρακτηριστικών που θα περιλαμβάνει κάθε μελλοντική άξια οικονομία, θα προκύψουν βέβαια, με κάθε ενδεχομενικότητα, από πρακτικές εμπειρίες και τη συλλογική ποιότητα της διαθέσεως, σίγουρα με διαφορετικό τρόπο σε διαφορετικούς τόπους που ενσωματώνουν διαφορετικές ιστορίες και περιστάσεις. Αλλά οι υποστηρικτές αυτού του συγκεκριμένου οράματος, συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού μου, ισχυρίζονται ότι αυτές οι λίγες καθοριστικές δομές είναι απαραίτητες για να υπάρχει αυτοδιαχείριση, ισότητα, αλληλεγγύη, διαφορετικότητα, βιωσιμότητα και αταξικότητα. Αυτό το σύνολο προτεινόμενων θεσμών είναι επομένως μια σκαλωσιά προς βελτίωση και περαιτέρω ανάπτυξη. Μια σκαλωσιά για την ελπίδα. Μια σκαλωσιά για αφετηριακές δεσμεύσεις. Για προσανατολισμό. Ένα μετακαπιταλιστικό οικονομικό όραμα.

Ο Michael Albert είναι ιδρυτής και μέλος της συντακτικής επιτροπής του Z Magazine καθώς και του αντίστοιχου διαδικτυακού τόπου, ZCom. Η ριζοσπαστικοποίηση του Albert έλαβε χώρα στη δεκαετία του 1960. Η πολιτική του δραστηριοποίηση, από τότε και μέχρι σήμερα, κυμαίνεται από τοπικά, περιφερειακά και εθνικά εγχειρήματα και εκστρατείες οργάνωσης έως την από κοινού ίδρυση του South End Press, του ZMagazine, του ZMediaInstitute και του ZNet, μαζί με δημόσιες διαλέξεις, δημοσιεύσεις, κλπ. Ο Albert είναι συγγραφέας 21 βιβλίων. Αυτά περιλαμβάνουν τα No Bosses: A New Economy for a Better World (Zero Books, 2021), Fanfare for the Future (ZBooks), Remembering Tomorrow (Seven Stories Press), Realizing Hope (Zed Press) και Parecon: Life After Capitalism (Verso). Πολλά από τα άρθρα του Albert είναι αποθηκευμένα στο ZCom και μπορείτε να τα βρείτε εκεί μαζί με εκατοντάδες άλλα δοκίμια των Z Magazine και ZNet, όπως και συνεντεύξεις κλπ.

Μια «καλή κοινωνία» για τον 21ο αιώνα — η συνεισφορά του Guy στο mέta:

Ζούμε σε μια εποχή καπιταλισμού των εισοδηματιών ο οποίος έχει διαμορφωθεί από τον νεοφιλελευθερισμό. Και βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια υπαρξιακή κρίση στον Παγκόσμιο Μετασχηματισμό, η οποία μπορεί είτε να καταλήξει σε νεοφασιστικό αυταρχισμό, με πανοπτικό (panopticon) και μπαν-οπτικό (banopticοn) κράτος, είτε σε μια νέα πορεία προς τα εμπρός βασισμένη στην αναβίωση των διαφωτιστικών αξιών της Ελευθερίας, της Ισότητας και της Αλληλεγγύης. Για να αποφύγουμε το πρώτο και να πετύχουμε το δεύτερο, πρέπει να πλάσουμε ένα νέο όραμα για μια «καλή κοινωνία» — μια αγαθοτοπία, όχι μια ουτοπία (μια καλή κοινωνία για ατελείς ανθρώπους, όπως το έθετε ο James Meade).

Το πρώτο καθήκον πρέπει να είναι η διάλυση του καπιταλισμού των εισοδηματιών, η οποία είναι ζωτικής σημασίας για την οικολογική επιβίωση. Ο αγώνας για να γίνει αυτό πρέπει να περιλαμβάνει έναν ταξικό αγώνα που σέβεται τις επιδιώξεις και τις οικολογικά θεμελιωμένες αξίες της αναδυόμενης μαζικής τάξης, του πρεκαριάτου. Κάθε πορεία προς τα εμπρός καθοδηγείται από τα συμφέροντα της νέας μαζικής τάξης, όχι της μαζικής τάξης του χθες. Και κάθε μεταμόρφωση είναι οπλισμένη με ένα νέο λεξιλόγιο, μια νέα αφήγηση και μια νέα μαεστρία. Μέχρι στιγμής, η Αριστερά σε όλο τον πλανήτη δεν έχει ανταποκριθεί επιτυχώς στην πρόκληση — και οι περισσότεροι δεν έχουν καν προσπαθήσει.

Μέχρι ο εχθρός μας να ταυτοποιηθεί σωστά, είναι αδύνατο να τον νικήσουμε. Ο καπιταλισμός των εισοδηματιών είναι η μάστιγα της κοινωνίας, η λεηλασία των κοινών και η αιτία δημιουργίας ενός πρεκαριάτου που κυλιέται σε χρόνια αβεβαιότητα, με πολλούς να έχουν απομειωθεί σε εξαθλιωμένους ικέτες. Χρειαζόμαστε μια στρατηγική για να επιτύχουμε την αναβίωση των κοινών —και στις πέντε εκδοχές τους— και, μεταξύ άλλων, ένα βασικό εισόδημα ή κοινό μέρισμα ως θεμελιώδες δημοκρατικό δικαίωμα, δημιουργούμενο από ένα Ταμείο Κοινών Κεφαλαίων.

Πολιτικά, μόνο με την κινητοποίηση της ενέργειας και της οργής του πρεκαριάτου θα έχουμε μια ρεαλιστική πιθανότητα να ανατρέψουμε την πλουτοκρατική απάτη που παρουσιάζεται σήμερα δήθεν σαν δημοκρατία. Για να πετύχει μια εξέγερση, πρέπει να υπάρχει μια σαφής ιδέα για το τι κοινωνία θέλουμε. Γι’ αυτό, πρέπει να βάλουμε γρήγορα ένα μέτα/méta στον μετα-καπιταλισμό. Χρειαζόμαστε κάτι το θετικό για να αντικαταστήσουμε κάτι το αρνητικό. Και γι’ αυτό πρέπει να έχουμε ένα όραμα που να αξιοποιεί τα όνειρα και την εκρηκτική ενέργεια που υπάρχει στο παγκόσμιο πρεκαριάτο. Είναι εφικτό.

Ο Guy Standing είναι καθηγητής και ερευνητικός εταίρος του SOAS, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, και επίτιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Sydney. Είναι οικονομολόγος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Cambridge, Εταίρος της British Academy of Social Sciences και της Royal Society of Arts, συνιδρυτής και επίτιμος συμπρόεδρος του Παγκόσμιου Δικτύου για το Βασικό Εισόδημα/Basic Income Earth Network (BIEN), και μέλος του Progressive Economy Forum. Το 2016-19 ήταν σύμβουλος του υποψήφιου υπουργού Οικονομικών της αντιπολίτευσης John McDonnell.

Υπηρέτησε ως καθηγητής στο SOAS, και στα Πανεπιστήμια του Bath και του Monash, καθώς και ως διευθυτής του Προγράμματος Κοινωνικο-οικονομικής Ασφάλειας της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας. Συμβούλευσε σειρά διεθνών φορέων, υπήρξε διευθυντής ερευνών της Επιτροπής Πολιτικών Αγοράς και Εργασίας του Προέδρου Nelson Mandela, και εφάρμοσε τις προτάσεις του για βασικό εισόδημα σε σειρά πιλοτικών προγραμμάτων. Στα βιβλία του συγκαταλέγεται «Το Πρεκαριάτο», (The Precariat: The New Dangerous Class, μεταφρασμένο σε 23 γλώσσες), το The Corruption of Capitalism (τρίτη έκδοση, 2021), το «Βασικό Εισόδημα – και πώς να το επιτύχουμε» (Basic Income: And how we can make it happen), και το Plunder of the Commons (2019). Το 2020 συνεργάστηκε με τους Massive Attack σε ένα βίντεο βασισμένο στο βιβλίο του Battling Eight Giants: Basic Income Now (2020).  

Η οπτική του Βασίλη για τον μετακαπιταλισμό – συνεισφορά στο mέta:

Ας ξεκινήσω με μια σύντομη ιστορία μετακαπιταλισμού:

Μικροκαλλιεργητές στη Γαλλία χρειάζονται αγροτικά μηχανήματα για τις εργασίες τους. Οι μεγάλες πολυεθνικές εταιρίες σπάνια κατασκευάζουν μηχανήματα για αγροτική παραγωγή μικρής κλίμακας. Κι όταν το κάνουν, το κόστος συντήρησης είναι υψηλό και οι αγρότες αναγκάζουν να προσαρμόσουν τις τεχνικές τους και τον τρόπο ζωής τους στη λογική των μηχανών.

Έτσι αυτή η κοινότητα αποφασίζει να παράγει τα δικά της αγροτικά μηχανήματα. Η κοινότητα μοιράζεται τα σχέδια και την τεχνογνωσία της με τον κόσμο – ως ένα παγκόσμιο ψηφιακό κοινό. Παράλληλα, μια κοινότητα αγροτών μικρής κλίμακας στις ΗΠΑ έχει παρόμοιες ανάγκες. Αποφασίζει να κάνει το ίδιο με την κοινότητα από τη Γαλλία. Στη συνέχεια, οι δύο κοινότητες αρχίζουν να επικοινωνούνε, να συνεργάζονται και να δημιουργούν συνέργειες συνεισφέροντας στα ίδια ψηφιακά κοινά.

Αυτή είναι η αληθινή ιστορία του γαλλικού συνεταιρισμού L’Atelier Paysan και του μη κερδοσκοπικού δικτύου αγροτών, FarmHack (ΗΠΑ) που παράγουν ψηφιακά κοινά (σχέδια) για αγροτικά μηχανήματα. Στο δίκτυο αυτό πλέον προστίθενται κοινότητες από διάφορα μέρη του κόσμου. Από την Ελλάδα μέχρι το Μπουτάν.

Τα ψηφιακά κοινά (σχέδια, γνώση, λογισμικό) συναντιούνται με νέες και παλιές εργαλειομηχανές επιτόπιας κατασκευής (από την τριδιάστατη εκτύπωση και τα CNC μηχανήματα μέχρι την ηλεκτροκόλληση και τα κατσαβίδια). Αυτή η συνάντηση τοπικοποιεί μεγάλο μέρος της παραγωγής. Κοινότητες σχεδιάζουν ευρύ φάσμα αντικειμένων, π.χ., αγροτικά μηχανήματα, ανεμογεννήτριες, δορυφόρους, προσθετικούς βραχίονες. Χρησιμοποιώντας εργαλεία και μηχανές επιτόπιας κατασκευής τα παραπάνω αντικείμενα κατασκευάζονται τοπικά. Οτιδήποτε είναι “ελαφρύ” (σχέδια, γνώση, λογισμικό) γίνεται παγκόσμιο, ενώ οτιδήποτε είναι “βαρύ” (μηχανήματα) είναι τοπικό και, ιδανικά, διαμοιρασμένο.

Ένας άλλος κόσμος, λοιπόν, είναι ήδη εδώ.

Σπέρματα ενός νέου παραγωγικού υποδείγματος μπορούν να εντοπιστούν σε εγχειρήματα όπως το GNU/Linux, το λογισμικό που χρησιμοποιούν οι 500 ισχυρότεροι υπολογιστές, τη Βικιπαίδεια, που έβγαλε εκτός αγοράς την ψηφιακή εγκυκλοπαίδεια Encarta της Microsoft, και τα εγχειρήματα των L’Atelier Paysan και Farm Hack που περιέγραψα παραπάνω

Το νέο αυτό παραγωγικό υπόδειγμα βασίζεται στον διαμοιρασμό αγαθών και στην από κοινού διαχείρισή τους. Δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν παράγουν υποκινούμενοι αποκλειστικά από την ανάγκη για μεγιστοποίηση του χρηματικού κέρδους. Επίσης, αποδεικνύει ότι ο ανταγωνισμός και οι αυστηρές πατέντες δεν είναι η πεμπτουσία της προόδου και της καινοτομίας.

Το νέο αυτό υπόδειγμα έχει καπιταλιστικές και μετα-καπιταλιστικές πλευρές. Από τη μία, τέτοια εγχειρήματα βασίζουν τη βιωσιμότητά τους σε συμμαχίες με το κυρίαρχο σύστημα. Από την άλλη, διαρρηγνύουν τον πυρήνα του συστήματος δείχνοντας προς άλλα μονοπάτια. Δημιουργούν τον κόσμο που θέλουν, μέσα στον κόσμο που θέλουν να ξεπεράσουν.

Ο Βασίλης Κωστάκης είναι Καθηγητής Ομότιμης (P2P) Διακυβέρνησης στο Πολυτεχνείο του Tallinn (TalTech) και Ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Harvard. Είναι, επίσης, μέλος του συνεταιρισμού P2P Lab και του ορεινού εργαστηρίου «Τζουμέικερς» στα Τζουμέρκα της Ηπείρου.

Η οπτική της Ηλιάνας για τον μετακαπιταλισμό. – Συνεισφορά στο mέta.

Φανταστείτε έναν κόσμο όπου οι διακρίσεις που βασίζονται στη φυλή, το φύλο, τη σεξουαλικότητα ή την εθνικότητα είναι ανύπαρκτες. Φανταστείτε έναν κόσμο όπου η ιδέα της ταξικής διάκρισης είναι ξεπερασμένη. Φανταστείτε μια εποχή ισότητας, με όλες τις δυνατές έννοιες. Όπου οι μισθοί δεν λαμβάνουν υπόψη τους το χρώμα και το φύλο και βασίζονται σε ιδιότητες όπως η αφοσίωση, η γνώση, η υπευθυνότητα και η αξιοπιστία. Όπου ο πλούτος έχει αναδιανεμηθεί, δεν υπάρχουν πλέον μεγιστάνες ή ολιγάρχες, και η διαφορά μεταξύ του χαμηλότερου και του μεγαλύτερου εισοδήματος είναι απλώς συμβολική. Όπου κανείς δεν πεινάει. Όπου η υγειονομική περίθαλψη και η εκπαίδευση είναι δωρεάν σε όλο τον κόσμο. Όπου δεν υπάρχουν σύνορα. Όπου όλοι έχουν ένα σπίτι. Όπου η τουρμποκαπιταλιστική έννοια της ανάπτυξης είναι παρωχημένη. Όπου όλα είναι προσεκτικά κατασκευασμένα έτσι ώστε η γη να μην καταστρέφεται πλέον. Όπου ο ρυθμός είναι πιο αργός. Αλλά τα επίπεδα ευτυχίας έχουν αυξηθεί. Τα έθνη είναι παρωχημένα· ως εκ τούτου,  οι συγκρούσεις και οι πόλεμοι είναι επίσης παρωχημένοι.

Σε αυτόν τον κόσμο, ο πολιτισμός θα είχε τεράστιο ρόλο σε αυτήν την αλλαγή. Παραγωγοί πολιτισμού από οργανισμούς σε όλο τον κόσμο, θα έχουν δημιουργήσει ένα μνημόνιο που θα υποστηρίζει την  ιδέα του πολιτισμού και της τέχνης ως κάτι που θα πρέπει να αναδιανεμηθεί εξίσου και δωρεάν σε όλους. Η έννοια του λευκού κύβου δεν υπάρχει πια. Τα έργα τέχνης δεν εξετάζονται πλέον για τις αισθητικές τους ιδιότητες. Η τέχνη μπορεί να παραχθεί από όλους και για όλους. Δεν είναι προς πώληση, αλλά είναι προσβάσιμη από τον καθένα, ή δυνάμενη να ενοικιαστεί από οποιονδήποτε θέλει να βιώσει οποιαδήποτε μορφή τέχνης από την άνεση του σπιτιού του. Τα κέρδη από την ενοικίαση έργων τέχνης ή τη δωρεά για να επισκεφθείτε μουσεία που είναι ανοιχτά 24 ώρες, 7 ημέρες την εβδομάδα, χρησιμοποιούνται για την υποστήριξη νέων επιστημονικών ερευνών, για την καταπολέμηση της κλιματικής επιδείνωσης και καταστροφής (που εξακολουθεί να είναι αποτέλεσμα προηγούμενων τροπαίων του τουρμποκαπιταλισμού) ή για την έρευνα για όλες τις μη ανθρώπινες κοινωνίες του πλανήτη που χρειάζονται διερμηνείς και υποδομές.  Θα μπορούσε να είναι αυτό η τέχνη σε ένα μετα-καπιταλιστικό μέλλον;


Η Ηλιάνα Φωκιανάκη είναι επιμελήτρια εκθέσεων, θεωρητικός και εκπαιδευτικός με έδρα την Αθήνα και το Rotterdam. Η έρευνά της επικεντρώνεται σε μορφές και μορφοποιήσεις εξουσίας και τον τρόπο εκδήλωσής τους υπό την επίδραση της γεωπολιτικής, της εθνικής ταυτότητας και των πολιτιστικών και ανθρωπολογικών ιστοριών. Το 2013 ίδρυσε το State of Concept Athens, τον πρώτο μη κερδοσκοπικό οργανισμό του είδους του στην Ελλάδα, τον οποίο διευθύνει μέχρι σήμερα. Το State of Concept έχει συνεργαστεί με καλλιτέχνες όπως οι Forensic Architecture, Kader Attia, Sanja Ivekovic, Laure Prouvost, Jonas Staal, Hito Steyer, μεταξύ άλλων, ενώ συνεργάζεται με τοπικούς και διεθνείς επιμελητές όπως ο WhW και ο Nick Aikens. Η Φωκιανάκη έχει επιμεληθεί εκθέσεις για την Kunstinstittut Melly (παλαιότερα γνωστή ως Witte den With CCA, Rotterdam), το KADIST Foundation, την La Colonie Paris, την e-flux New York, το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Λουμπλιάνας (MG+MSUM), την Galerija Nova Zagreb κ.ά. Το πιο πρόσφατο έργο της, THE BUREAU OF CARE (2020-2022), έλαβε την υποτροφία αλληλεγγύης του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Πολιτισμού. Αυτή τη στιγμή εργάζεται στην έκθεση Machinations που έχει προγραμματιστεί για το 2023 στο Μουσείο Reina Sofia της Μαδρίτη (συνεπιμελήτρια) και σε ατομική έκθεση της κουρδικής κινηματογραφικής κολεκτίβας Rojava Film Commune στο Artspace του Auckland. Έχει υλοποιήσει σειρές διαλέξεων για διάφορα ιδρύματα, όπως το GOSSIPS (2019) για το Ινστιτούτο Het Nieuwe στο Rotterdam. Η Φωκιανάκη διδάσκει στο Ολλανδικό Ινστιτούτο Τέχνης και έχει δώσει διαλέξεις σε ακαδημίες, ανεξάρτητους χώρους, μουσεία και ιδρύματα παγκοσμίως. Δημοσιεύει τακτικά σε περιοδικά όπως το e-flux, το Frieze κ.ά. και έχει συμμετάσχει σε διάφορες εκδόσεις. Το βιβλίο της “Gossips: WomXn Gather” θα εκδοθεί το 2021. 

Η οπτική της Μάρι για τον μετακαπιταλισμό – συνεισφορά στο mέta:

Επανεξετάζοντας το ανθρώπινο στην αλληλεπίδραση ανθρώπων και ρομπότ

Τα τελευταία 15 χρόνια έχει σημειωθεί δραματική αύξηση στην έρευνα αλληλεπίδρασης ανθρώπου-ρομπότ (HRI). Η πρόοδος που έχει σημειωθεί στις τεχνολογικές πτυχές της ρομποτικής έχει χρησιμεύσει στο να τονίσει το χάσμα στη γνώση της ανθρώπινης αντίληψης και συμπεριφοράς, καθώς οι άνθρωποι αρχίζουν σταδιακά να συναντούν και να αλληλεπιδρούν με τα ρομπότ. Είναι αναπόφευκτο ότι η επόμενη γενιά ρομπότ θα αλληλεπιδράσει με τους ανθρώπους σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ποτέ. Το 2018 η Διεθνής Ομοσπονδία Ρομποτικής προέβλεψε ότι περισσότερα από 22 εκατομμύρια ρομπότ αξίας άνω των 4,6 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ θα πωληθούν για προσωπική και οικιακή χρήση το 2019 [IFR, 2018]. Η Ιαπωνία ανταποκρίθηκε στην επερχόμενη δημογραφική της πρόκληση κατευθύνοντας σημαντική χρηματοδότηση της έρευνας προς τη ρομποτική βοήθεια για τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας. Συγκεκριμένα, ο Οργανισμός Επιστήμης και Τεχνολογίας της Ιαπωνίας ανακοίνωσε το 2019 ένα φιλόδοξο πρόγραμμα έρευνας και ανάπτυξης με τίτλο «Moonshot» που χρηματοδοτεί πλήθος προγραμμάτων ρομποτικής από το 2020 έως το 2050.

Επί του παρόντος αντιμετωπίζουμε τρεις πιεστικές προκλήσεις στην ανάπτυξη κοινωνικών ρομπότ: 1. Ανεπαρκής εστίαση στην εμπειρία των ανθρώπων· 2. Ανεπαρκής κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι ανταποκρίνονται στα ρομπότ. και 3. Διατήρηση του ανθρώπινου συμφέροντος και εμπλοκής στη μακροπρόθεσμη αλληλεπίδραση ανθρώπου-ρομπότ.

Καθώς εισερχόμεθα τώρα σε μια διαφορετική φάση στην κοινωνική διάσταση του HRI (Human Robot Interaction), είναι σημαντικό να επικεντρωθούμε στην ανθρώπινη εμπειρία προκειμένου να δημιουργήσουμε και να διατηρήσουμε τη δέσμευση με τα ρομπότ. Η μεγαλύτερη πρόκληση στην έρευνα αλληλεπίδρασης ανθρώπου-ρομπότ είναι να κατανοήσουμε το ανθρώπινο συστατικό, καθώς οι άνθρωποι είναι πολύ πιο περίπλοκοι από οποιοδήποτε τεχνολογικό σύστημα.

Ο σχεδιασμός κοινωνικών ρομπότ περιλαμβάνει όχι μόνο τη σύλληψη και την υλοποίηση ρομπότ που μπορούν να αλληλεπιδράσουν με τους ανθρώπους, αλλά απαιτεί εστίαση στην εμπειρία αυτών των ανθρώπων καθώς συναντούν και αλληλεπιδρούν με ένα ρομπότ. Αυτή η εστίαση στην αλληλεπιδρώσα εμπειρία απαιτεί την κατανόηση του πλαισίου της αλληλεπίδρασης και της κουλτούρας εντός της οποίας λαμβάνει χώρα, υπογραμμίζοντας τη σημασία των κοινωνικών και δημιουργικών τεχνών για την κοινωνική ρομποτική: κλάδοι που έχουν μακρά ιστορία μελέτης των ανθρώπων και των σχέσεών τους με τους χώρους που κατοικούν. Μια διεπιστημονική προσέγγιση που λαμβάνει υπόψη την ανθρώπινη εμπειρία κατά την ανάπτυξη νέων ρομποτικών μορφών δεν είναι μόνο συμπληρωματική, αλλά και απαραίτητη.

Οι ανθρώπινες αντιδράσεις προς τα ρομπότ που σήμερα αντιλαμβανόμαστε ως αλληλεπίδραση είναι συχνά αποτέλεσμα του παράγοντα καινοτομίας. Πολύ λίγα είναι γνωστά για το πώς το ανθρώπινο ενδιαφέρον και η αλληλεπίδραση μπορούν να διατηρηθούν όταν ο αρχικός ενθουσιασμός σχετικά με ρομπότ έχει φθαρεί και ένα άτομο πρέπει να συνυπάρξει και να συνεργαστεί με το ρομπότ για διαστήματα από ημέρες και εβδομάδες έως μήνες και χρόνια. Η επόμενη γενιά κοινωνικών ρομπότ θα πρέπει να αναπτυχθεί αξιοποιώντας δημιουργικές αρχές σε μια προσέγγιση που ευνοεί τον βιωματικό σχεδιασμό, ενσωματώνοντας τη δημιουργικότητα σε κάθε τομέα της εφαρμογής ρομπότ τεχνητής νοημοσύνης — προχωρώντας προς τεχνολογικά συστήματα που δεν εκτοπίζουν, αλλά συμπληρώνουν και ενισχύουν την ανθρώπινη εμπειρία.

Η καθηγήτρια Μάρι Βελονάκη είναι διευθύντρια του Εργαστηρίου Δημιουργικής Ρομποτικής και επικεφαλής ερευνήτρια ερευνητικού προγράμματος ARC LIEF το οποίο έχει οδηγήσει στη δημιουργία της Εθνικής Δομής για την Αλληλεπίδραση Ανθρώπων και Ρομπότ της Αυστραλίας (National Facility for Human Robot Interaction), σε συνεργασία με τη Σχολή Επιστήμης και Μηχανικής Υπολογιστών της UNSW στο Πανεπιστήμιο της Νέας Νότιας Ουαλίας στην Αυστραλία (UNSW), το εκεί Τμήμα Ψυχολογίας, το Αυστραλιανό Κέντρο Ρομποτικής Πεδίου του Πανεπιστημίου του Sydney, το Κέντρο Αυτόνομων Συστημάτων του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου του Sydney και το Νοσοκομείο St Vincent’s. Έχει εργαστεί ως καλλιτέχνης και ερευνήτρια στον τομέα των εγκαταστάσεων διαδραστικής τέχνης από το 1995. Η Βελονάκη έχει δημιουργήσει διαδραστικές εγκαταστάσεις που ενσωματώνουν κίνηση, ομιλία, αφή, αναπνοή, ηλεκτροστατική φόρτιση, τεχνητή όραση και ρομποτική. Το 2003, η πρακτική της Βελονάκη επεκτάθηκε στη ρομποτική, όταν ξεκίνησε και ηγήθηκε ενός μείζονος ερευνητικού προγράμματος τέχνης/επιστήμης του Αυστραλιανού Συμβουλίου Έρευνας «Fish-Bird: Αυτόνομες Αλληλεπιδράσεις σε ένα Περιβάλλον Σύγχρονων Τεχνών» σε συνεργασία με επιστήμονες ρομποτικής στο Αυστραλιανό Κέντρο Ρομποτικής Πεδίου (Πανεπιστήμιο του Sydney). Το 2007 η Βελονάκη βραβεύτηκε από το Συμβούλιο Εικαστικών Τεχνών της Αυστραλίας και το 2009 της απονεμήθηκε υποτροφία ARC Australian Research Fellowship. Προήχθη σε τακτική καθηγήτρια στις αρχές του 2017.

Η οπτική του Noam για τον μετακαπιταλισμό. – Συνεισφορά στο mέta.

Μετα-πανδημία – Παγκόσμια Προοδευτική Διεθνής

Στα πρώτα χρόνια της βιομηχανικής επανάστασης, οι εργαζόμενοι καταδίκασαν δριμύτατα την επίθεση κατά των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειάς τους στο εργοστασιακό σύστημα. Δεν διαμαρτύρονταν μόνο για τη βαναυσότητα των συνθηκών εργασίας και τις άθλιες αμοιβές, αλλά, πιο ουσιαστικά, για το ίδιο το γεγονός ότι αναγκάστηκαν να είναι υπήκοοι ενός αυταρχικού δεσπότη, κατ’ ουσίαν για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Αντλούσαν από μια ζωντανή παράδοση που ανάγεται στην κλασική αρχαιότητα: η «δουλοπρεπής και ταπεινωτική εργασία» για τους μισθούς είναι «μια σύμβαση για υποτέλεια», υποστήριξε ο Κικέρωνας, εκφράζοντας την κοινή άποψη. Οι ίδιες αντιλήψεις αναβίωσαν γρήγορα μεταξύ εκείνων που αναγκάστηκαν να «νοικιάσουν» τους εαυτούς τους για να επιβιώσουν κάτω από το ανατέλλον βιομηχανικό σύστημα. Το επίσημο έντυπο της συνδικαλισμένης εργασίας στις ΗΠΑ, οι «Ιππότες της Εργασίας», περιέλαβε άρθρα για τη «Μισθωτή Δουλεία και τη Δουλοκτησία» — δουλεία που αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ως αντικείμενο ιδιοκτησίας—, παρουσιάζοντας την κοινή αντίληψη ότι «η μισθωτή δουλεία αποτελεί σήμερα ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην πρόοδο του πολιτισμού». Παρόμοιες ιδέες έγιναν συνθήματα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος του Αβραάμ Λίνκολν. Ειδικευμένοι εργάτες προειδοποίησαν ότι μπορεί να έρθει μια μέρα που οι μισθωτοί σκλάβοι «θα ξεχάσουν τι αξίζει στην ανδρεία και τη δόξα σε ένα σύστημα στο οποίο είναι εξαναγκασμένοι λόγω της αναγκαιότητάς τους και σε αντίθεση με τα συναισθήματά τους για ανεξαρτησία και αυτοσεβασμό» – μια μέρα που ήλπιζαν ότι θα ήταν «πολύ μακρινή».

Ο προσδιορισμός της μορφής του μετα-πανδημικού κόσμου θα είναι σίγουρα ένα έδαφος έντονου αγώνα, με πολλές διαστάσεις. Εκείνοι που δημιούργησαν και επωφελήθηκαν σε μεγάλο βαθμό από την ιδιαίτερα άγρια μορφή καπιταλισμού στην οποία έχει υποβληθεί μεγάλο μέρος της υφηλίου εδώ και 40 χρόνια εργάζονται σκληρά για να διασφαλίσουν ότι θα επιβιώσει, σε σκληρότερη μορφή, με νέα εργαλεία επιτήρησης και ελέγχου. Ένας πολύ καλύτερος κόσμος μπορεί να επιτευχθεί, και πρέπει να επιτευχθεί. Πρωταρχικός στόχος θα πρέπει να είναι η άρση αυτού του μεγάλου εμποδίου στην πρόοδο του πολιτισμού, ο τερματισμός του συστήματος υποτέλειας, προχωρώντας προς τους στόχους των «Ιπποτών» και του λαϊκού κινήματος των αγροτών και της ανερχόμενης αριστεράς παγκοσμίως, ζητώντας μια συλλογική κοινωνία αμοιβαίου πλούτου στην οποία η παραγωγή και οι κοινότητες θα ελέγχονται δημοκρατικά από τους συμμετέχοντες, ένα όραμα που θα μπορούσε να πάρει πολλές μορφές, καθοδηγούμενο από το στόχο του τερματισμού της υποτέλειας σε όλες τις πτυχές της ζωής.

Ένας νέος και καλύτερος κόσμος είναι σαφώς εφικτός. Για να προχωρήσουμε προς αυτόν πρέπει να αδράξουμε τις ευκαιρίες, που υπάρχουν, για να ξεπεράσουμε επικείμενες και υπαρξιακές απειλές, κυριολεκτικά απειλές για την επιβίωση της οργανωμένης ανθρώπινης ζωής και της ζωής μυριάδων άλλων ειδών που εξολοθρεύουμε μέσω της εγκατάλειψης. Ένα μάθημα που η πανδημία ενίσχυσε με απόλυτη σαφήνεια είναι ότι η επιλογή μας είναι μεταξύ γνήσιου διεθνισμού ή ουσιαστικής εξαφάνισης. Οι τρέχουσες και οι επερχόμενες πανδημίες δεν γνωρίζουν σύνορα. Ούτε η καταστροφή του περιβάλλοντος που συντηρεί τη ζωή. Ούτε οι πληγές της αδικίας και της καταπίεσης. Οντότητες που έχουν σχεδιαστεί για την επιδίωξη του κέρδους, όχι το κοινό καλό, αποτελούν μια συνταγή για αυτοκτονία — και όχι σε κάποιο μακρινό μέλλον.

Τα καλά νέα είναι ότι υπάρχουν εφικτές λύσεις σε προβλήματα μεγάλα και μικρά. Η ζοφερή πραγματικότητα είναι ότι δεν απομένει πολύς χρόνος για την εφαρμογή τους, κάτι το οποίο αποτελεί μια απίστευτη πρόκληση και μια δυνατότητα που εμπνέει ενθουσιασμό.


Ο καθηγητής Noam Chomsky θεωρείται ιδρυτής της σύγχρονης γλωσσολογίας. Έχει λάβει πολυάριθμα βραβεία, μεταξύ αυτών το Kyoto Prize in Basic Sciences, το βραβείο Helmholtz και το βραβείο Ben Franklin για την Υπολογιστική και Γνωστική Επιστήμη. Είναι μέλος του Πανεπιστημίου της Αλαμπάμα από το φθινόπωρο του 2017, προερχόμενος από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ), όπου και εργάστηκε από το 1955 και είναι πλέον ομότιμος καθηγητής. Είναι μέλος του Συμβουλευτικού Σώματος του DiEM25 και του Συμβουλίου της Προοδευτικής Διεθνούς.

Η οπτική της Αντάρα για τον μετακαπιταλισμό. – Συνεισφορά στο mέta.

Η μελλοντική ιστορία του καπιταλισμού: Μια συντομευμένη ιστορία

Μια φορά κι έναν καιρό, μας έλεγαν μια ιστορία. 

Ήταν κάπως έτσι:

Η αφθονία της γης είναι ατελείωτη, και θα μπορούσαμε όλοι να είμαστε πλούσιοι χωρίς όρια.

Η φόρμουλα απαιτούσε μόνο ένα, εκπληκτικό, μαγικό συστατικό –

Ανθρώπινος εγωισμός. 

Μας είπαν αυτή την ιστορία  εκείνοι που ισχυρίζονταν ότι ήταν Άνθρωποι της Επιστήμης.

Και έτσι, τους πιστέψαμε. 

Η ιστορία ξεκίνησε καλά 

Στα Βασίλεια του Βορρά, η ειρήνη βασίλευε επιτέλους – και μαζί της, ήρθε η ευημερία όπως ποτέ άλλοτε. 

Και για τα πρόσφατα απελευθερωμένα Βασίλεια του Νότου, ή έτσι τους είπαν, ήταν απλά θέμα χρόνου. 

Ήταν τελικά θέμα επιστήμης: η αλχημεία  της τέχνης του εγωισμού.

Εποχές ήρθαν και έφυγαν.

Ωστόσο, η υποσχόμενη ευημερία παρέμεινε αποκλειστικό προνόμιο του Βορρά 

Συνέβη επειδή οι άνθρωποι του Νότου απλά δεν ήταν αρκετά επιστημονικοί; 

Τότε, μια σκοτεινή φθινοπωρινή μέρα, ήρθε καταιγίδα. 

Τόσο ισχυρός ήταν αυτός ο ανεμοστρόβιλος που έσκισε τον επιχρυσωμένο  γύψο από το οικοδόμημα των Βόρειων Αυτοκρατοριών.

Και αποκάλυψε  αυτό που βρισκόταν από κάτω, σάπιο και κούφιο.

Αλλά, ακόμα και τότε,  οι Άνθρωποι της Επιστήμης απέστρεψαν το βλέμμα τους· έκλεισαν τα μάτια

Παράξενο είδος επιστήμης, πράγματι. Να είσαι τόσο απρόσβλητος από τα αποδεικτικά στοιχεία…

Η θύελλα όμως είχε πάρει το τίμημά της. 

Αλληλόφθονες μάχες ξέσπασαν εντός των Βασιλείων του Βορρά. Ο Βόρειος πολέμησε τον Βόρειο.

Και η ευημερία μειώθηκε· για τους πολλούς, αν και όχι ακόμη για τους λίγους 

Αλλά η πίστη στις θεϊκές ιδιότητες του Ανθρώπου, ειδικά του Εγωιστή Ανθρώπου, παρέμεινε ακλόνητη. 

Για να διαλέξει το άπειρο από το πεπερασμένο 

Να φτιάξει τεχνολογία χωρίς τελεολογία 

Να κάνει καλό  χωρίς να είναι καλός  

Η δύναμη του ανθρώπου δεν αμφισβητήθηκε ποτέ…

Μέχρι την Πανούκλα, βέβαια. 

Και καθώς πάγωσε το πλαίσιο, σε όλο τον κόσμο 

Οι διαστροφές του τρόπου με τον οποίο είχε δομηθεί,  τέθηκαν απότομα στο επίκεντρο 

Καθώς και άλλοι τρόποι φώτισης.

Η προοπτική της προόδου είναι  (φυσική)  επιστήμη, όχι θεωρία…

Η αλλαγή είναι εφικτή!  

Η κατάλυση των αυταπόδεικτων κυρίαρχων αξιωμάτων  – το ευαγγέλιο των λεγόμενων Ανθρώπων της Επιστήμης – είναι γύρω  μας,  μέσα  μας

Στην εγγενή  καλοσύνη που μας ώθησε  μέχρι εδώ

Γιατί ο Εγωιστής Άνθρωπος είναι φτιαγμένος από τον άνθρωπο, και ο Άνθρωπος μπορεί να τον διαλύσει

Ξεφεύγοντας από τα όρια μιας Ξεπερασμένης Θεωρίας 

Η πύλη για μια Νέα Πραγματικότητα είναι μια Νέα Θεωρία 

Υπολογίζοντας τα αληθινά  περιγράμματα της ανθρώπινης φύσης

Κάτι υπέροχο θα μπορούσε να τεθεί σε κίνηση

Γιατί το στριφογύρισμα στο παρασκήνιο… μπορεί να είναι απλά ο ηθικός μηχανισμός που ενεργοποιείται 

Και η Γέννηση ενός Νέου Πρωταγωνιστή:

Λογική αλλά και συναίσθημα, επιστήμη αλλά και τέχνη 

Χαρά και «ανήκειν», κοινότητα και φροντίδα 

Ριζωμένος στην τελετουργία, αλλά ανεπηρέαστος από το παρελθόν.

Και, με ένα νέο πρωταγωνιστή θα έρθει η προοπτική μιας νέας πλοκής 

Όχι του άνδρα ενάντια στον άνδρα (ή τη γυναίκα),  όχι του Βορρά ενάντια στο Νότο

Αλλά του νοήματος που συν-δημιουργείται,  από τον Εαυτό και τον Άλλο

Πέρα από τις διχοτομήσεις του εγωισμού και του αλτρουισμού: μια αφήγηση (πολιτικής)   φιλίας  .

Και με την αρχή μιας νέας ιστορίας, έρχεται η πιθανότητα… ενός νέου πολιτισμού 

Ίσως ακόμη και ένα ευτυχές τέλος; 


Η δρ Antara Haldar είναι η πρώτη κατέχουσα της έδρας Εμπειρικών Νομικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Cambridge, στη νομική σχολή του οποίου είναι μόνιμη καθηγήτρια και διδάσκει μαθήματα νομικής, οικονομικών και φιλοσοφίας. Ταυτοχρόνως διατηρεί θέσεις στο τμήμα φιλοσοφίας και στο Judge Business School, ενώ είναι εταίρος του Peterhouse, του παλαιότερου κολλεγίου του Πανεπιστημίου του Cambridge. Σήμερα εργάζεται σε ερευνητικές θέσεις επισκέπτριας εταίρου στο Πανεπιστήμιο του Stanford και στο Πανεπιστήμιο του Harvard. Είναι επικεφαλής του Common Currency Project, μιας διεθνούς συνεργασίας ακαδημαϊκών ηγετών από όλο τον κόσμο με επικέντρωση στην εκ νέου σύλληψη της πολιτικής οικονομίας.

Η οπτική του Srećko για τον μετακαπιταλισμό. – Συνεισφορά στο mέta.

Ίσως δεν υπάρχει άλλο σύστημα στην ανθρώπινη ιστορία που να έχει κηρυχθεί νεκρό τόσες φορές όσο ο καπιταλισμός.

Εξελίχθηκε από τον «μακρύ» 16ο αιώνα που ήταν αποτέλεσμα της παρατεταμένης κρίσης φεουδαρχίας. Όταν ο «Μαύρος Θάνατος» έφτασε στην Ευρώπη με εμπορικά πλοία φορτωμένα με αγαθά από την Κίνα και μόλυνε τα δύο τρίτα του συνολικού πληθυσμού, δεν σκότωσε μόνο εκατομμύρια ανθρώπους, σκότωσε και την ίδια τη φεουδαρχία.

Και ήταν αυτή η τραγική πανδημία που ήταν ταυτόχρονα προάγγελος της εποχής του καπιταλισμού, η οποία θα περιελάμβανε τη βιομηχανική επανάσταση, τον ιμπεριαλισμό και την αποικιοκρατία, μετατρέποντας παράλληλα τον πλανήτη —ανθρώπους, άλλα είδη και την ίδια τη φύση— σε μια φαινομενικά ατελείωτη πηγή εξόρυξης, εκμετάλλευσης και επέκτασης.

Σήμερα βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την πανδημία του Covid που δεν είναι το ίδιο με τον «Μαύρο Θάνατο», αλλά λόγω του σύγχρονου ιστορικού πλαισίου μας και των αποτυχιών του ύστερου καπιταλισμού (από την ιδιωτικοποίηση των συστημάτων υγειονομικής περίθαλψης έως τις δεκαετίες λιτότητας) αποκτά ήδη μεγάλη οικονομική και κοινωνική σημασία στη διαμόρφωση όχι μόνο του μέλλοντος του καπιταλισμού αλλά και του μέλλοντος του ίδιου του πλανήτη.

Είναι, φυσικά, ακόμα πιο εύκολο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού, όπως έχει σημειώσει ο Fredric Jameson. Αλλά τι θα συμβεί αν ακριβώς σήμερα, που το τέλος του κόσμου (εξαφάνιση ειδών και καταστροφή της βιόσφαιρας) φαίνεται μάλλον βέβαιο, χρειαστεί να φανταστούμε και το τέλος του καπιταλισμού;

Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, χρειαζόμαστε υποθετική κριτική θεωρία, ένα είδος κριτικής θεωρίας που βασίζεται σε υποθετικά σενάρια και φαντασία, είτε μέσω της φιλοσοφίας είτε της τέχνης, αλλά χρειαζόμαστε επίσης ένα είδος υποθετικής κριτικής πράξης με την έννοια της δημιουργίας του μετακαπιταλιστικού μέλλοντος στο «εδώ και τώρα».

Ο «μετακαπιταλισμός» δεν χρειάζεται απαραίτητα να είναι καλύτερος από τον καπιταλισμό. Πιθανότατα, μπορεί να είναι πολύ χειρότερος, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε ένα είδος τεχνο-φεουδαρχίας με απόλυτη παρακολούθηση των πολιτών και αυτοματοποίηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς ή ακόμα και ένα είδος πλανητικής δικτατορίας που βασίζεται στη βιοπολιτική, το απαρτχάιντ και την γενοκτονία. Μπορεί να αποδειχθεί ακόμα χειρότερος· ο πλανήτης μας θα μπορούσε να μετατραπεί σε έναν ακατοίκητο πλανήτη με μερικές φυλές τελευταίων επιζώντων μετά την κατάρρευση του κλίματος ή μια πυρηνική καταστροφή.

Δυστυχώς, σήμερα όλα αυτά τα δυστοπικά σενάρια φαίνονται πιο πιθανά από τις ουτοπικές εναλλακτικές λύσεις.

Αλλά ο «μετακαπιταλισμός» μπορεί —και οφείλει— να είναι κάτι πολύ καλύτερο από το σύστημα που μας έχει οδηγήσει σε πλανητική ασφυξία. Ακόμα κι αν η Εξαφάνιση είναι στη ορίζοντα, η σύγχρονη ιστορική σας στιγμή μπορεί —και οφείλει— να αποτελέσει μια ευκαιρία, ακριβώς επειδή η πανδημία επιταχύνει μια ιστορική μεταμόρφωση που διαφορετικά θα έπαιρνε δεκαετίες ή αιώνες. Και δεν έχουμε αιώνες πια.

Προκειμένου να δημιουργηθεί ένα μέλλον μετά τον καπιταλισμό, όσο κοντά ή μακριά και αν είναι αυτό το μέλλον, ο «μετακαπιταλισμός» —όσο διφορούμενος και αν είναι— πρέπει να διερευνηθεί από ακαδημαϊκούς, καλλιτέχνες και ακτιβιστές. Υπάρχει καλύτερο μέρος για ένα τέτοιο κέντρο από την Αθήνα;

Αδράξτε το mέta!


Ο Srećko Horvat είναι συγγραφέας, ακτιβιστής και ακαδημαϊκός φιλόσοφος από την Κροατία. Δραστηριοποιείται σε διάφορα κινήματα τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Συνίδρυσε το Subversive Festival στο Ζάγκρεμπ και ίδρυσε το DiEM25 μαζί με τον Γιάνη Βαρουφάκη. Έχει δημοσιεύσει περισσότερα από δώδεκα βιβλία μεταφρασμένα σε δεκαπέντε γλώσσες, με πιο πρόσφατα τα Ποίηση από το Μέλλον, Ανατροπή!, Η Ριζοσπαστικότητα της Αγάπης και Τι Θέλει η Ευρώπη;

Μετάβαση στο περιεχόμενο