Συμβουλευτικό σώμα

Πορτρέτο του Γιάνη Βαρουφάκη. Φορά σκούρο μπλε πουκάμισο και μαύρο σακάκι. Κοιτά ευθέως αισιόδοξα και χαμογελώντας.

Γιάνης Βαρουφάκης

Η οπτική του Γιάνη για τον μετακαπιταλισμό. – Συνεισφορά στο mέta.

Κοιτάζοντας πέρα από τον καπιταλισμό

Η εποχή μας θα καταγραφεί στη μνήμη για την θριαμβευτική πορεία ενός Δίδυμου Αυταρχισμού, τη γέννηση του οποίου η μεγάλη πλειοψηφία της ανθρωπότητας βιώνει ως περιττό βάσανο, και το πλανητικό οικοσύστημα πασχίζει να αντέξει μια κλιματική καταστροφή που θα μπορούσε να αποφευχθεί.

Για μια σύντομη περίοδο, την οποία ο Έρικ Χόμπσμπαουμ περιέγραψε ως το βραχύ διάστημα του 20ου αιώνα, οι δυνάμεις του Κατεστημένου ενώθηκαν στην αντιμετώπιση των προκλήσεων ενάντια στην εξουσία τους. Ήταν μια σπάνια περίοδος, στο μεγαλύτερο πλαίσιο της ανθρώπινης ιστορίας, στην οποία το Κατεστημένο χρειάστηκε να αντιμετωπίσει ένα φάσμα προοδευτικών που στόχευαν στο να αλλάξουν τον κόσμο: εκτεινόμενο από τους αρχικούς σοσιαλδημοκράτες, που επεδίωκαν την ανακατανομή της εξουσίας ανάμεσα στο κεφάλαιο και τον κόσμο της εργασίας εντός καπιταλισμού, μέχρι πρώην Σοβιετικού τύπου καθεστώτα που πειραματίζονταν με μη-καπιταλιστικούς αλλά κεντικούς τρόπους παραγωγής· μέχρι την Γιουγκοσλαβία, που δοκίμαζε τη δύναμή της στην αυτοδιαχείριση· μέχρι τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα στην Αφρική και την Ασία· ακόμη και το αρχικό, ριζοσπαστικό Πράσινο κίνημα σε μέρη όπως η Δ. Γερμανία.

Εκείνα τα χρόνια, το Κατεστημένο ήταν ενωμένο ενάντια σε όλους εκείνους τους τολμηρούς προοδευτικούς. Μεγάλωσα σε μια δεξιά, φασιστική δικτατορία η οποία ερευνήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Λίντον Τζόνσον – από τις πιο προοδευτικές προεδρίες όσον αφορά την εσωτερική πολιτική – η οποία, εντούτοις, δεν δίστασε να προωθήσει τους φασίστες στην Ελλάδα ή να ισοπεδώσει το Βιετνάμ βομβαρδίζοντάς το. Αναφέρομαι στην διακυβέρνηση του Λ.Μπ.Τζ στη δεκαετια του 1960 για να υπενθυμίσω ότι το ιστορικό γεγονός που τώρα αποκαλούμε Φιλελεύθερο Κατεστημένο χρησιμοποιήθηκε από τους φασίστες και τοπικούς, δεσποτικούς τυράννους για να προωθήσουν τον λεγόμενο Δυτικό τρόπο Ζωής.  Ο φόβος και η απέχθεια για τον δεξιόστροφο λαϊκισμό που μπορεί κανείς να βρει παντού σήμερα, σε κάθε σελίδα των New York Times, απλά απουσίαζαν την περίοδο εκείνη. Εκείνα τα χρόνια, οι New York Times και άλλα όργανα του Φιλελεύθερου Κατεστημένου παρουσίαζαν τους προοδευτικούς σαν εχθρούς της ελευθερίας και της δημοκρατίας – ποτέ τέρατα όπως ο παπαδόπουλος ή ο Πινοσέτ.

Τα πράγματα άλλαξαν μετά το 2008, τη χρονιά που το δυτικό χρηματοπιστωτικό σύστημα κατέρρευσε. Μετά από 25 χρόνια χρηματιστικοποίησης, υπό τον ιδεολογικό μανδύα του φιλελευθερισμού, ο παγκόσμιος καπιταλισμός υπέστη έναν «σπασμό» αντίστοιχο του 1929 που σχεδόν τον γονάτισε. Η άμεση αντίδραση ήταν να χρησιμοποιήσουν τα νομισματοκοπεία των κεντρικών τραπεζών αλλά και να μεταφέρουν απώλειες τραπεζών στις εργατικές και τις μεσαίες τάξεις (μέσω δανείων διασώσεων), ώστε να ανακάμψουν χρηματοπιστωτικά συστήματα και αγορές. Αυτός ο συνδυασμός σοσιαλισμού για τους λίγους του χρηματοπιστωτικού τομέα και σκληρής λιτότητας για τις μάζες έκανε δύο πράγματα:

Πρώτον, προκάλεσε ύφεση των πραγματικών επενδύσεων παγκοσμίως (εφόσον οι εταιρείες έβλεπαν ότι οι μάζες είχαν λίγα να διαθέσουν σε νέα αγαθά και υπηρεσίες), προκαλώντας έτσι ένα τεράστιο χάσμα ανάμεσα (α) στις πραγματικές επενδύσεις και (β) το διαθέσιμο χρήμα και τις καταθέσεις (ενισχυμένα κατά πολύ από την εκτύπωση χρήματος). Το αποτέλεσμα ήταν δυσαρέσκεια μεταξύ των πολλών και εξωφρενικά πλούτη για τους πολύ λίγους.

Δεύτερον, οδήγησε αρχικά σε εξεγέρσεις προοδευτικών (από τους Indignados στην Ισπανία και τους Αγανακτισμένους στην Ελλάδα έως το κίνημα Occupy Wall Street και διάφορες αριστερόστροφες δυνάμεις στη Λατινική Αμερική), τις οποίες όμως το Κατεστημένο διαχειρίστηκε πολύ αποτελεσματικά, είτε άμεσα (π.χ. εξόντωση της Ελληνικής Άνοιξης το 2015) είτε έμμεσα, μέσω της στασιμότητας του παγκόσμιου καπιταλισμού (π.χ. αποδυνάμωση των αριστερών κυβερνήσεων της Λατινικής Αμερικής, καθώς η κινεζική ζήτηση για τις εξαγωγές τους κατέρρευσε εξαιτίας της ανισορροπίας ανάμεσα στα παγκόσμια οικονομικά αποθέματα και τις παγκόσμιες επενδύσεις.)

Καθώς τα προοδευτικά εγχειρήματα εξουδετερώνονταν ένα προς ένα, η δυσαρέσκεια των μαζών αναζητούσε πολιτική έκφραση. Τότε ήταν που παρατηρήθηκαν φαινόμενα που είχαν να εμφανιστούν από την περίοδο του μεσοπολέμου. Γίναμε μάρτυρες της Ανόδου της Εθνικιστικής Διεθνούς, που μιμήθηκε την άνοδο του Μουσολίνι, ο οποίος υποσχόταν να φροντίσει τους πιο αδύναμους και να τους κάνει να ξανανιώσουν εθνικά υπερήφανοι που ήταν Ιταλοί. Είναι η δεξιά δράση όπως εκφράστηκε στο Brexit, (θέλουμε πίσω τη χώρα μας , συν περισσότερα χρήματα για το Εθνικό Σύστημα Υγείας), από τον Ντόναλντ Τραμπ, (“Θα φροντίσω αυτούς που η Wall Street και το Φιλελεύθερο Κατεστημένο άφησε αβοήθητους), από τον Μπολσονάρο, τον Μόντι, την Λε Πεν, τον Σαλβίνι, τον Όρμπαν κ.λπ. κ.λπ.

Κατ’ αυτό τον τρόπο λοιπόν, για πρώτη φορά μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η μεγάλη πολιτική σύγκρουση δεν ήταν ανάμεσα στο Κατεστημένο και τους ποικίλους προοδευτικούς αλλά σύγκρουση μεταξύ διαφορετικών σκελών του Κατεστημένου: Το ένα σκέλος εμφανιζόταν ως πιστοί της Φιλελεύθερης Δημοκρατίας, το άλλο ως εκπρόσωποι της Αντιφιλελεύθερης Δημοκρατίας.

Φυσικά, αυτή η σύγκρουση ανάμεσα στο Κατεστημένο και την Εθνικιστική Διεθνή ήταν, στην πραγματικότητα, εντελώς πλασματική. Ο κ. Μακρόν χρειαζόταν την Λε Πεν, χωρίς την οποία ποτέ δεν θα είχε εκλεγεί για την Προεδρία. Και η κα. Λε Πεν χρειαζόταν τον Μακρόν και τις πολιτικές λιτότητας του Φιλελεύθερου Κατεστημένου, που γέννησαν τη δυσαρέσκεια με την οποία εξέθρεψε την προεκλογική της εκστρατεία.

Εντούτοις, το γεγονός ότι το Φιλελεύθερο Κατεστημένο και η Εθνικιστική Διεθνής ήταν, στην πραγματικότητα, συνεργοί δε σημαίνει πως η πολιτιστική και προσωπική σύγκρουση μεταξύ τους είναι ψευδής. Η αυθεντικότητα της σύγκρουσής τους, παρά την έλλειψη οποιασδήποτε πραγματικής διαφοράς πολιτικής μεταξύ τους (για παράδειγμα, η διακυβέρνηση του Τραμπ χρησιμοποίησε το ίδιο προσωπικό της Wall Street για να εφαρμόσει το είδος μείωσης φόρων που υποστήριζε όχι μόνο ο Τζορτζ Μπους, αλλά ακόμα και η Χίλαρι Κλίντον) κατέστησε σχεδόν αδύνατο για τους Προοδευτικούς να ακουστούν λόγω της κακοφωνίας που δημιουργήθηκε από τις αντικρουόμενες εκδοχές του Αυταρχισμού (το Κατεστημένο και η Εθνικιστική Διεθνής).

Για αυτό ακριβώς χρειαζόμαστε μία Προοδευτική Διεθνή: Επειδή η επίπλαστη αντιπαράθεση ανάμεσα στις δύο εκδοχές – το Φιλελεύθερο Κατεστημένο και τον Διεθνή Εθνικισμό – απειλεί την ανθρωπότητα με τον εγκλωβισμό σε μια ατζέντα κανονικότητας (business as usual) η οποία καταστρέφει τις προοπτικές των ζωών μας και σπαταλά τις ευκαιρίες για τον τερματισμό της κλιματικής αλλαγής.

Πώς μπορούμε να απαλλαγούμε από αυτόν τον στραγγαλισμό που μας επιβάλλει ο Δίδυμος Αυταρχισμός και που μαυρίζει τις ψυχές μας και υποθηκεύει το μέλλον της νέας γενιάς; Δείτε τις ήττες μας στην Ελλάδα τον Ιούλιο του 2015, όταν μια πολλά υποσχόμενη προοδευτική εξέγερση ενάντια στην λιτότητα-για-τους-πολλούς και τις διασώσεις-για-την-ολιγαρχία έλαβε χώρα. Ή την επιτυχή υπονόμευση των Τζέρεμι Κόρμπιν και Μπέρνι Σάντερς στο εσωτερικό των κομμάτων τους. Δείτε τον τρόπο με τον οποίο δημοφιλείς, προοδευτικοί ηγέτες στη Βραζιλία, τη Βολιβία και το Εκουαδόρ οδηγήθηκαν εκτός του πολιτικού αγώνα. Δείτε πως ένα πέπλο της σιωπής απλώνεται πάνω από τους θαρραλέους αγώνες υπέρ του αυτοπροσδιορισμού αναρίθμητων κοινοτήτων στην Αφρική ή την Ινδία. Δείτε με προσοχή αυτές τις πολλαπλές ήττες και νομίζω ότι θα συμφωνήσετε πως ένα πράγμα θα μπορούσε να τις εμποδίσει: Μια Προοδευτική Διεθνής που θα εξουδετερώσει την Διεθνή του Νταβός (του Φιλελεύθερου Κατεστημένου) και την Εθνικιστική Διεθνή (της ατίθασης, ξενοφοβικής Δεξιάς).

Δεν έχει έρθει άραγε η ώρα, φίλοι, για τους Προοδευτικούς να μιμηθούν τους τραπεζίτες και τους φασίστες που έχουν αποδείξει ξανά και ξανά την αξιοσημείωτη ικανότητά τους για διεθνισμό; Δεν είναι καιρός να ακολουθήσουμε το παράδειγμά τους, να ενωθούμε πέρα από τα σύνορα κάτω από μια κοινή ατζέντα, να δημιουργήσουμε ένα κοινό αφήγημα, να θέσουμε τις ικανότητές μας στην υπηρεσία της ίδιας ατζέντας υπέρ των πολλών αναπτύσσοντας ένα κοινό επενδυτικό σχέδιο για τη διάσωση του πλανήτη;

Πιστεύω πως η ώρα αυτή έχει φτάσει. Τώρα είναι η στιγμή που είτε θα δημιουργήσουμε μια αποτελεσματική, επιτυχημένη Προοδευτική Διεθνή, είτε θα μοιραστούμε το φορτίο ευθύνης της αποτυχίας της ανθρωπότητας να υπηρετήσει τους ανθρώπους και τον πλανήτη μας.

Κοινό Πρόγραμμα, Ασυνήθιστο Συλλογικό Πλάνο Δράσης

«Αλλά, τι προαπαιτεί μια ΠΔ;», ακούω πολλές-πολλούς από εσάς να ρωτάτε. «Τι σημαίνει στην πράξη;» Παρόλο που ένα τόσο μεγάλο έργο δεν μπορεί να βασιστεί σε κανενός μεμονωμένα το πρότυπο και πρέπει να κατασκευαστεί οργανικά μέσω μαζικής συνεισφοράς ιδεών, ένα πράγμα είναι σαφές – τουλάχιστον για μένα: η ΠΔ δεν μπορεί να πετύχει αν μιμηθεί απλώς προσπάθειες όπως το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ ή την περίλαμπρα ανοιχτή μορφή συζήτησης στις πλατείες, που συνηθίζαμε πριν από μια δεκαετία στην Ισπανία, στην Αθήνα, στο Λονδίνο και στη Νέα Υόρκη. Χρειαζόμαστε κάτι που δεν είχαν αυτές οι προηγούμενες προσπάθειες συνάντησης των προοδευτικών: ένα Κοινό Πρόγραμμα και ένα Σχέδιο Συλλογικής Δράσης.

Έχω ήδη μιλήσει υπέρ της αντιμετώπισης του διεθνισμού των τραπεζιτών και των φασιστών με μια προοδευτική διεθνή. Οι φασίστες και οι τραπεζίτες, να μη ξεχνάμε, έχουν ένα κοινό πρόγραμμα. Είτε συζητήσεις με ένα τραπεζίτη στη Χιλή είτε με ένα τραπεζίτη στην Ελβετία, θα ακούσεις το ίδιο αφήγημα: Πως η χρηματοοικονομική τεχνική παρέχει το απαραίτητο κεφάλαιο για να επενδύσουμε σε ό,τι χρειαζόμαστε, τους λόγους για τους οποίους η ιδιωτικοποίηση είναι απαραίτητη και μόνο οι ανόητοι την αμφισβητούν, την ανάγκη να παρέχονται στους επενδυτές εγγυήσεις απέναντι σε τοπικά νομοθετικά σώματα και δικαστήρια κ.λπ. Παρομοίως, κάθε φορά που συναναστρέφεσαι ένα μέλος της Εθνικιστικής Διεθνούς, ακούς το ίδιο αφήγημα: Τους λόγους για τους οποίους οι ηλεκτροφόροι συνοριακοί φράχτες είναι στοιχειώδεις για κυρίαρχες δημοκρατίες, την απειλή που αποτελεί η εργασία μεταναστών, καθώς και οι Εβραίοι / Ισλαμιστές σε παγκόσμιο επίπεδο, για την κουλτούρα και το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας, τη σημασία της προτεραιότητας των ντόπιων ενώ ταυτόχρονα φροντίζουν η ζωή όσων δε θεωρούνται πιστοί ή άξιοι πολίτες να γίνεται ακόμα πιο δύσκολη κ.λπ. Αυτό που θέλω να τονίσω είναι πως οι Προοδευτικοί επίσης χρειάζονται ένα κοινό πρόγραμμα. Πρέπει να μιλήσουμε με μία ενωμένη ανθρωπιστική φωνή που θα ακουστεί σε όλο τον κόσμο. 

Τα λόγια, φυσικά, δεν κοστίζουν αν δεν υποστηρίζονται από πράξεις. Το Φιλελεύθερο Κατεστημένο δεν έχει τέτοιο πρόβλημα. Βρίσκονται στην κυβέρνηση σχεδόν παντού και, ακόμη και αν δεν έχουν τυπικά την κυβέρνηση, έχουν σίγουρα την εξουσία. Οι πολιτικοί, οι γραφειοκράτες και οι τραπεζίτες τους ενεργούν στον κόσμο κάθε λεπτό της ημέρας, πάντα και σταθερά με τρόπο που προωθεί το δικό τους Κοινό Πρόγραμμα. Η Εθνικιστική Διεθνής επίσης ενεργεί στον κόσμο. Είτε μέσω της βίας στους δρόμους του Πόρτλαντ ή του Πειραιά, είτε μέσω των πολιτικών του Τραμπ, του Μπολσονάρο και του Μόντι, δεν εξαντλούν ποτέ την ποικιλία των δράσεών τους, σε απόλυτη αρμονία με τη μισανθρωπική, ξενοφοβική, αντιδραστική Κοινή Ατζέντα τους. Πρέπει να τους μιμηθούμε επίσης και από αυτή την άποψη: Πρέπει να σχεδιάσουμε και να υλοποιήσουμε τις Συλλογικές Δράσεις μας για την άμυνα των τοπικών κοινοτήτων ως μέρος μιας παγκόσμιας, καλά σχεδιασμένης, κινητοποίησης.

Συνοψίζοντας, η ΠΔ απαιτεί δύο πράγματα που ποτέ δεν αναπτύξαμε έως τώρα. Ένα Κοινό Πρόγραμμα και ένα Επιμέρους Πρόγραμμα Συλλογικής Δράσης που θα επιτρέπει τοπικές παρεμβάσεις ως αναπόσπαστο μέρος μιας παγκόσμιας εκστρατείας.

Προς μια Αποτελεσματική Παγκόσμια Αλληλεγγύη

Ποιο Πρόγραμμα Συλλογικής Δράσης πρέπει να οραματιστούμε;

Θυμάστε τον Κρις Σμολ, τον υπάλληλο της Amazon που τόλμησε να οργανώσει μια απεργία αποχωρώντας από τις εγκαταστάσεις της εταιρείας στο Νησί Στάτεν σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τις εργασιακές συνθήκες σε καιρό πανδημίας; Είχε την στιγμή δημοσιότητάς του λιταν αποκαλύφθηκε ότι, έχοντάς τον απολύσει, οι πάμπλουτοι και παντοδύναμοι διευθυντές της Amazon συμμετείχαν σε μια μακρά τηλε-συνεδρίαση οργανώνοντας την δολοφονία χαρακτήρα του για να υποβαθμίσουν τα αίτημά του. Παρά το γεγονός ότι αξιοσημείωτος αριθμός δημόσιων προσώπων υπερασπίστηκαν ανοιχτά τον Κρις, η κατακραυγή δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα. Η Amazon αναδύθηκε πλουσιότερη μετά το lockdown του 2020, πιο δυνατή και με μεγαλύτερη επιρροή από ποτέ. Όσο για τον Κρις, όταν τα πέντε λεπτά δημοσιότητάς του έσβησαν, παρέμεινε απολυμένος και διασυρμένος. 

Τι θα χρειαζόταν για να κάνει η Προοδευτική Διεθνής τη διαφορά και να υπερασπιστεί τον Κρις με ένα τρόπο που τα γράμματα διαμαρτυρίας στους New York Times δεν κατάφεραν; Ας υποθέσουμε πως η Προοδευτική Διεθνής ήταν, τότε, ενεργή και καλούσε τον κόσμο να συμμετέχει σε μια Μέρα Αδράνειας σε ευρεία κλίμακα -μια συγκεκριμένη μέρα που ούτε καν επισκεπτόμαστε την ιστοσελίδα της Amazon, προς στήριξη του Κρις Σμολς. Η μη επισκεψιμότητα μιας σελίδας για μια μέρα έχει αμελητέο κόστος για τον κόσμο -ακόμα και φανατικούς χρήστες της Amazon- αλλά μπορεί να μεταφραστεί σε μεγάλα κόστη για εταιρείες όπως η Amazon.

Αυτό θα μπορούσε να είναι μια αρχή: Η αναγνώριση πολυεθνικών εταιρειών που κακομεταχειρίζονται τοπικά εργάτες και η παγκόσμια στοχοποίησή τους, αξιοποιώντας τη μεγάλη διαφορά κόστους για τους συμμετέχοντες και του κόστους για τις στοχοποιημένες επιχειρήσεις. Μετά, σε δεύτερη φάση, θα μπορούσαμε να συνδυάσουμε αυτές τις καταναλωτικές Μέρες Αδράνειας με Μέρες Δράσης συνδικαλιστικών οργανώσεων σε τοπικό επίπεδο, με στόχο την εταιρεία και τις θυγατρικές της.

Η προοπτική τέτοιας Παγκόσμιας Δράσης προς στήριξη Τοπικών Εργατών ή κοινοτήτων, έχει, πιστεύω, απέραντο εύρος. Με έξυπνη επικοινωνία και οργάνωση, μπορούν να γίνουν ένας δημοφιλής τρόπος, τον οποίο άνθρωποι ανά τον κόσμο θα εφαρμόσουν για να νιώσουν πως συνεισφέρουν στο να γίνει ο κόσμος πιο ελεύθερος και δίκαιος.

Ποια θα πρέπει να είναι η μορφή του Κοινού μας Σχεδίου;

Προς ένα Κοινό Πρόγραμμα – μια Διεθνή Πράσινη Συμφωνία

Τα καλά νέα είναι πως έχουμε πολλές διαφορετικές προτάσεις Πράσινων Συμφωνιών στις οποίες μπορούμε να βασιστούμε. Παρόλα αυτά, ενώ καθεμιά περιέχει χρήσιμες ιδέες, πρέπει να συνδυαστούν σε ένα κυρίαρχο, συνεκτικό, διεθνώς συγκροτημένο πλάνο που μπορεί να υποστηριχθεί τοπικά και να εφαρμοστεί παντού. Για να σημειώσει επιτυχία, το πλάνο πρέπει να απαντήσει τρία ερωτήματα: Τι ακριβώς πρέπει να γίνει; Πώς θα το χρηματοδοτήσουμε; Ποιος θα το κάνει;

Γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε. Η παραγωγή ενέργειας πρέπει να μετατοπιστεί μαζικά από τα ορυκτά καύσιμα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κυρίως στον άνεμο και την ηλιακή ενέργεια. Οι χερσαίες μεταφορές πρέπει να ηλεκτροδοτούνται, ενώ οι αεροπορικές και ναυτιλιακές μεταφορές πρέπει να στραφούν σε νέα καύσιμα μηδενικού άνθρακα (π.χ. υδρογόνο). Η παραγωγή κρέατος πρέπει να μειωθεί σημαντικά, με μεγαλύτερη έμφαση στις βιολογικές φυτικές καλλιέργειες. Τα αυστηρά όρια στη φυσική ανάπτυξη (από τις τοξίνες μέχρι το τσιμέντο) είναι από τα ουσιώδη ζητήματα.

Γνωρίζουμε επίσης ότι όλα αυτά θα κοστίσουν τουλάχιστον 8 τρισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Επιπλέον, πρέπει να δημιουργήσουμε από το μηδέν ιδρύματα που θα συντονίζουν τα διάφορα έργα και θα κατανέμουν το κόστος και τα οφέλη μεταξύ του πλανητικού Βορρά και του πλανητικού Νότου. Το έργο φαίνεται τεράστιο. Σε έναν κόσμο, όπου ακόμη και η μετριοπαθής Συμφωνία του Παρισιού κουρελιάζεται, είναι εξαιρετικά εύκολο να παραδοθεί κάποιος στην απόγνωση.

Γι’ αυτό ακριβώς χρειαζόμαστε ένα New Deal αφήγημα σε πλανητική κλίμακα. Το πρωτότυπο New Deal του Φραγκλίνου Ρούσβελτ πέτυχε επειδή ήρθε σε μια εποχή που τα σταφύλια της οργής φούσκωναν “και ωρίμαζαν για τον τρύγο”. Το ξεχωριστό του επίτευγμα ήταν να απευθυνθεί σε ανθρώπους που είχαν παραιτηθεί και να τους εμπνεύσει την ελπίδα ότι, κατά τρόπο εντυπωσιακό, υπάρχει μια εναλλακτική λύση. Πως υπάρχουν τρόποι για να οδηγηθούν αδρανείς πόροι στην υπηρεσία του δημοσίου . Η επιτυχία του New Deal ήταν να παρουσιάσει ένα σχέδιο που είχε νόημα για τους απογοητευμένους και προσέφερε την ευκαιρία στο καινοτόμο – ένα σχέδιο που άλλαξε το πλαίσιο μέσα από το οποίο η πλειοψηφία των ανθρώπων αξιολόγησε την κατάστασή του.

Τα βασικά ζητήματα χρηματοδότησης και κατανομής μπορούν επίσης να απαντηθούν μέσω αυτού του νέου πλαισίου. Τα 8 τρισεκατομμύρια δολάρια που χρειαζόμαστε ετησίως θα πρέπει να χρηματοδοτούνται τόσο από δημόσιες όσο και από ιδιωτικές πηγές. Τα δημόσια οικονομικά, όπως και στο αρχικό New Deal, πρέπει να περιλαμβάνουν διακρατικά ομολογικά εργαλεία και έσοδα από φόρους απαλλαγής από τον άνθρακα, έτσι ώστε τα χρήματα που αντλούνται από τη φορολόγηση του ντίζελ να μπορούν να επιστρέφονται στους φτωχότερους πολίτες που βασίζονται σε αυτοκίνητα ντίζελ, προκειμένου αυτοί να ενισχυθούν γενικά και να μπορέσουν επίσης να αγοράσουν ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο.

Για να μετατρέψουμε αυτούς τους πόρους σε πράσινες επενδύσεις, θα μπορούσαμε να προτείνουμε μια νέα Οργάνωση για Επείγουσα Περιβαλλοντική Συνεργασία, ή ΟΕΠΣ – συνονόματη της αρχικής ΟΕΠΣ,η οποία, εβδομήντα πέντε χρόνια πριν, χορήγησε τα έργα που χρηματοδοτήθηκαν από το Σχέδιο Μάρσαλ στην Ευρώπη. Μία βασική διαφορά από τη δεκαετία του 1950 είναι πως το τωρινό μας καθήκον δεν είναι απλά να ανοικοδομήσουμε αλλά να αναπτύξουμε νέες τεχνολογίες μηδενικών εκπομπών. Καμία χώρα μόνη της δε μπορεί να χρηματοδοτήσει την απαιτούμενη έρευνα και ανάπτυξη. Επομένως, η ΟΕΠΣ θα ένωνε το πνευματικό δυναμικό της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας σε κάτι εφάμιλλο του Πρότζεκτ ‘Πράσινο Μανχάταν’  – με τη διαφορά ότι θα στοχεύει στην αναχαίτιση του αφανισμού, αντί για μαζικές δολοφονίες.

Ακόμα πιο φιλόδοξα, η Προοδευτική Διεθνής μπορεί να προτείνει μια Διεθνή Ένωση Οικονομικής Εκκαθάρισης, του είδους που πρότεινε ο Τζον Μέιναρντ Κέινς κατά τη διάρκεια του συνεδρίου Bretton Woods το 1944, συμπεριλαμβανομένων πρακτικά σχεδιασμένων περιορισμών στην κυκλοφορία κεφαλαίων. Με την εκ νέου εξισορρόπηση των μισθών, του εμπορίου και της οικονομίας σε πλανητική κλίμακα, όχι μόνο η ακούσια μετανάστευση αλλά και η ακούσια ανεργία θα υποχωρήσουν, καταπολεμώντας με αυτό τον τρόπο τον ηθικό πανικό σχετικά με το ανθρώπινο δικαίωμα της ελεύθερης μετακίνησης ανά τον κόσμο.

Οργάνωση

Η αναγκαιότητα για μια Κοινή Ατζέντα και ένα Κοινό Συλλογικό Σχέδιο Δράσης σημαίνει πως η Προοδευτική Διεθνής χρειάζεται να σχηματίσει έναν διεθνή οργανισμό. Το μεγάλο ερώτημα για όλους μας είναι το εξής: πώς θα μπορέσουμε να δημιουργήσουμε αυτό τον ουσιώδη οργανισμό χωρίς να πέσουμε θύματα των συνηθισμένων οργανωτικών παγίδων, όπως η γραφειοκρατία, ο αποκλεισμός, τα παιχνίδια δύναμης;

Αυτό είναι ένα κρίσιμο ερώτημα, το οποίο οφείλουν να αντιμετωπίσουν τα μέλη του Συμβουλίου της Προοδευτικής Διεθνούς – ένα ερώτημα στο οποίο δεν έχω απάντηση. Ωστόσο, η απουσία απάντησης αυτή την περίοδο είναι κάτι θετικό, αφού θα είναι μια απάντηση που θα ανακαλύψουμε μαζί.

Αυτό που θέλω να επισημάνω σε αυτή την κρίσιμη χρονική στιγμή είναι πως η δυσκολία απάντησης σε αυτή την ερώτηση και τα προβλήματα ίδρυσης μιας αποτελεσματικής οργάνωσης δεν αποτελούν δικαιολογία για να μη προχωρήσουμε. Οι τραπεζίτες και οι φασίστες έχουν βρει απαντήσεις. Ομολογουμένως, είναι απαιτητικότερο να βρούμε απαντήσεις σε αυτή την ερώτηση ως προοδευτικοί που απορρίπτουν τις ιεραρχίες, τη γραφειοκρατία και τις καταπατήσεις του πατερναλισμού. Έχουμε όμως καθήκον να τις βρούμε.

Μια Διεθνής Νέα Συμφωνία είναι αναγκαία αλλά δεν αρκεί: Η Προοδευτική Διεθνής πρέπει να υπερβεί τον καπιταλισμό.

Φίλοι,

Κάποιοι λένε πως η εποχή για μια Νέα Πράσινη Συμφωνία ήρθε και παρήλθε, πως τώρα είναι πολύ αργά. Ότι ο καπιταλισμός δε μπορεί να εξευγενιστεί, να τιθασευτεί ή να καταστεί συμβατός με την επιβίωση της ανθρωπότητας. Οφείλω να παραδεχτώ πως τείνω να συμφωνήσω μαζί τους, τουλάχιστον εν μέρει. Μια Διεθνής Νέα Πράσινη Συμφωνία είναι αναγκαία, ως προς αυτό δεν έχω καμία αμφιβολία. Μα δεν πιστεύω πως είναι επαρκής.

Αναλογιστείτε τι συνέβη στις 12 Αυγούστου του 2020, την ημέρα που έγινε γνωστή η είδηση πως η Βρετανική οικονομία υπέστη το μεγαλύτερο πλήγμα που έχει ως τώρα υποστεί. Το Χρηματιστήριο του Λονδίνου εκτοξεύθηκε πάνω από 2%! Τίποτα συγκρίσιμο δεν είχε ποτέ ξανασυμβεί. Παρόμοιες εξελίξεις παρουσιάστηκαν και στη Wall Street, στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ερμηνεία μου είναι πως, όταν ο Covid-19 συνάντησε την τεραστίων διαστάσεων φούσκα με την οποία οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες δημιουργούν εταιρείες και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα φαντάσματα (μόνο κατ’ επίφαση ζωντανές) από το 2008, οι χρηματοοικονομικές αγορές επιτέλους διαχωρίστηκαν από την υποβόσκουσα καπιταλιστική οικονομία, αναγκάζοντας τον καπιταλισμό να εξελιχθεί ύπουλα σε έναν αποκρουστικό μετακαπιταλισμό – φυσικά όχι τον μετακαπιταλισμό τον οποίο κάποτε οραματίζονταν πεπεισμένοι σοσιαλιστές. 

Η ΠΔ μας χρειάζεται να λάβει σοβαρά υπόψιν πως είναι πιθανό ότι ο καπιταλισμός όχι απλά αξίζει να αποδομηθεί, αλλά, πιο επιτακτικά, πως ο καπιταλισμός έχει ήδη αυτο-υπονομευθεί. Αν έχω δίκιο σε αυτό, ακόμα και μέλη της ΠΔ που αναπτύσσουν προσδοκίες μεταρρύθμισης ή εξευγενισμού του καπιταλισμού, οφείλουν να αναλογιστούν το ενδεχόμενο η ΠΔ να έχει καθήκον να ξεπεράσει τα όρια του καπιταλισμού -πράγματι, να προγραμματίσει για έναν μετακαπιταλιστικό πολιτισμό.

Ματιές στον μετακαπιταλισμό

Παρόλο που δεν είναι ούτε η κατάλληλη στιγμή ούτε και ο τόπος να σχεδιάσουμε τον μετακαπιταλισμό, είναι χρήσιμο να φανταστούμε πως θα μπορούσε να είναι ένας μετακαπιταλιστικός κόσμος. Χωρίς τη δυνατότητα για έναν τέτοιο στοχασμό, μαζί με τη ρεαλιστική μας Διεθνή Πράσινη Νέα Συμφωνία, η ΠΔ μας θα αποτύχει να εμπνεύσει είτε εμάς τους μεγαλύτερους στην αναζωογόνηση της ελπίδας είτε τους νέους που ψάχνουν ένα όραμα που να αξίζει να αγωνιστούν γι’ αυτό.

Σε ένα βιβλίο που βγήκε μόλις αυτήν την εβδομάδα, με τίτλο “Ένα Άλλο Τώρα”, προσπαθώ να φανταστώ ότι η γενιά μου δεν είχε χάσει κάθε καθοριστική στιγμή που η ιστορία μας προσέφερε. Τι θα είχε συμβεί αν είχαμε αδράξει την ευκαιρία του 2008 να εγκαθιδρύαμε μία ειρηνική, υψηλής-τεχνολογίας επανάσταση που να οδηγούσε σε μία μετακαπιταλιστική οικονομική δημοκρατία; Πώς θα ήταν;

Για να είναι ελκυστική, θα διέθετε αγορές για αγαθά και υπηρεσίες, αφού η εναλλακτική –

ενός σοβιετικού-τύπου συστήματος διανομής που παρέχει τη διαιτητική εξουσία στους χειρότερους γραφειοκράτες- είναι πολύ μίζερη για να ειπωθεί. Αλλά για να είναι ανθεκτική σε κρίσεις, υπάρχει μία αγορά την οποία ο σοσιαλισμός της αγοράς δεν μπορεί να υποστηρίξει: την αγορά εργασίας. Γιατί; Διότι, από τη στιγμή που ο χρόνος εργασίας έχει τιμή ενοικίασης, ο μηχανισμός της αγοράς την ωθεί αμείλικτα προς τα κάτω, εμπορευματοποιώντας παράλληλα κάθε διάσταση της εργασίας (και στην εποχή του Facebook ακόμη και του ελεύθερου χρόνου μας). Όσο μεγαλύτερη είναι η επιτυχία του συστήματος ως προς αυτό, τόσο μικρότερη είναι η ανταλλακτική αξία κάθε μονάδας που παράγει, τόσο επίσης μικρότερος ο μέσος συντελεστής κέρδους και τελικά τόσο πιο κοντά η επόμενη συστημική κρίση.

Μπορεί μια προηγμένη κοινωνία να λειτουργήσει χωρίς αγορές εργασίας; Φυσικά και μπορεί. Σκεφτείτε την βασική αρχή: ένας – εργαζόμενος – ένα – μέρισμα – μία – ψήφος. Η τροποποίηση της εργατικής νομοθεσίας ώστε να μετατραπεί κάθε εργαζόμενος σε ίσο (αν και όχι εξίσου αμειβόμενο) εταίρο, μέσω απόδοσης στον κάθε ένα μιας μη ανταλλάξιμης ενός – ανθρώπου – ενός μερίσματος μοναδική ψήφο, είναι τόσο ριζοσπαστική σήμερα όσο ήταν το παγκόσμιο καθολικό δικαίωμα ψήφου τον 19ο αιώνα.

Παρέχοντας στους εργαζόμενος-συνέταιρους το δικαίωμα να ψηφίζουν στις γενικές συνελεύσεις των εταιρειών, μία ιδέα που προτάθηκε από τους πρώτους αναρχοσυνδικαλιστές, τερματίζεται η διαφοροποίηση μεταξύ μισθών και κερδών και επιτέλους εισάγεται δημοκρατία στο χώρο εργασίας- με τα νέα ηλεκτρονικά συμμετοχικά εργαλεία έτοιμα να αφαιρέσουν όλα τα εμπόδια που διαφορετικά θα παρακώλυαν την προοπτική μιας δημοκρατικής επιχειρηματικο-συνδικαλιστικής επιχείρησης. Εκτός από τον εκδημοκρατισμό των επιχειρήσεων, θα έφερνε και το τέλος των μετοχών και θα τερμάτιζε την ανάγκη για τεράστιο χρέος για τη χρηματοδότηση των συγχωνεύσεων και των εξαγορών.

Ήδη, μερικές Κεντρικές Τράπεζες σκέφτονται να παράσχουν σε κάθε ενήλικα έναν δωρεάν τραπεζικό λογαριασμό. Αν αυτό συμβεί σε μία κοινωνία χωρίς αγορές μετοχών, γιατί να ήθελε κάποιος έναν λογαριασμό σε μία ιδιωτική τράπεζα; Με το που θα εξαφανιστούν η προσωπική τραπεζική και η μόχλευση χρέους που συνδέεται με τις αγορές μετοχών, εξαφανίζεται και η εμπορική τραπεζική. H Goldman Sachs και οι συναφείς εταιρείες εξαφανίζονται, χωρίς καν την ανάγκη να τις απαγορεύσουμε τη λειτουργία τους.

Τι θα γινόταν αν πηγαίναμε αυτήν την ιδέα παραπέρα, προτείνοντας η Κεντρική Τράπεζα να πιστώνει κάθε τέτοιο λογαριασμό με ένα σταθερό μηνιαίο μισθό (ένα παγκόσμιο βασικό μέρισμα). Καθώς ο καθένας θα χρησιμοποιούσε το λογαριασμό του στην Κεντρική Τράπεζα για να κάνει τις εγχώριες πληρωμές, τα περισσότερα από τα χρήματα που θα εξέδιδε η κεντρική τράπεζα θα μεταφέρονταν εντός των λογιστικών της βιβλίων. Επιπλέον, η κεντρική τράπεζα μπορεί να παρέχει σε όλα τα νεογέννητα έναν αποταμιευτικό λογαριασμό, με δυνατότητα χρήσης άμα τη ενηλικίωση.

Επομένως, τα άτομα θα λάμβαναν δύο είδη εισοδήματος: τα μερίσματα πιστωμένα στον κεντρικό λογαριασμό τραπέζης τους και εισοδήματα από την εργασία σε μια συνδικαλιστική επιχείρηση. Κανένα δε χρειάζεται να φορολογείται –  τέλος οι φόροι εισοδήματος και κατανάλωσης (ΦΠΑ). Αντ’ αυτών, τρία είδη φόρων χρηματοδοτούν αυτού του είδους την κυβέρνηση: Ένας φόρος 5% στα καθαρά έσοδα των συνδικαλιστικών εταιρειών. Ένας φόρος διοξειδίου του άνθρακα. Και εισπράξεις από τη μίσθωση γης (η οποία ανήκει ολοκληρωτικά στην κοινότητα) για ιδιωτική, χρονικά περιορισμένη, χρήση.

Μόλις ενστερνιστούμε αυτή την αρχή, προκύπτει σχεδόν αβίαστα ένα σχέδιο για μια σοσιαλιστική αγορά. Απαλλαγμένοι από την εταιρική δύναμη, απελευθερωμένοι από την αναξιοπρέπεια που επιβάλλεται στους άπορους από το κράτος πρόνοιας και αποδεσμευμένοι από την τυραννία της διελκυστίνδας κέρδη-μισθοί, τα άτομα και οι κοινότητες μπορούν να αρχίσουν να οραματίζονται νέους τρόπους αξιοποίησης των ταλέντων και της δημιουργικότητάς τους.

Συμπέρασμα

Φίλοι, προσπάθησα να καταδείξω τους λόγους για τους οποίους μια Προοδευτική Διεθνής είναι ζωτικής σημασίας την παρούσα χρονική στιγμή στην ιστορία.

Αντιμέτωποι με το βαρύ καθήκον του αγώνα κατά των Δίδυμων Αυταρχισμών, που απειλούν να ισοπεδώσουν το μέλλον, χρειαζόμαστε: Ένα κοινό σχέδιο του τι χρειάζεται να επιτευχθεί σε παγκόσμια κλίμακα. Ένα κοινό πλαίσιο διεξαγωγής εκστρατειών για την κινητοποίηση των προοδευτικών ανά τον κόσμο, με στόχο την εφαρμογή του κοινού μας σχεδίου. Μία κοινή, διεθνή οργάνωση που θα συντονίζει τις εκστρατείες μας. Και τέλος, μία κοινή θέληση να οραματιστούμε τον μετακαπιταλισμό -μαζί. Η Προοδευτική Διεθνής μας είναι μία μοναδική ευκαιρία να αντιμετωπίσουμε αυτή την πρόκληση. Ενωμένοι!


Ο Γιάνης Βαρουφάκης είναι βουλευτής του ελληνικού κοινοβουλίου, γραμματέας του ΜέΡΑ25 και καθηγητής οικονομικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είναι συν-ιδρυτής του κινήματος DiEM25, μέλος του  Συμβουλίου της Προοδευτικής Διεθνούς και πρώην υπουργός οικονομικών της Ελλάδας. Συγγραφέας πολλών βιβλίων, συμπεριλαμβανομένου και του μετακαπιταλιστικού πολιτικού μυθιστορήματος Another Now, καθώς και των Ανίκητοι Ηττημένοι, Η Αρπαγή της Ευρώπης και Ο Παγκόσμιος Μινώταυρος.

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ